Khởi đầu: Đạo là gì và vì sao học Đạo

Phần này đặt nền cho toàn bộ con đường: Đạo là gì theo lời Thầy, Đạo Phật đứng ở đâu giữa các tôn giáo, thế nào là sống trong sự thật, hạnh phúc thật khác hạnh phúc giả ra sao, và vì sao phải học Đạo ngay bây giờ. Người học cần nắm được lý căn bản, thấy được mình đang ở đâu, và bắt đầu thực hành Đạo tỉnh thức làm căn bản tu đạo.

1. Đạo là gì

1. Vì sao Thầy nói "Đạo là sự sống" chứ không phải một giáo lý hay một con đường nằm ở đâu đó?

• Hướng dẫn: Thầy dạy nếu không có sự sống thì chẳng bao giờ có Đạo; Đạo là sự sống bất tử bất tận bao trùm tất cả sự thật. Chư Phật cũng đều đi lên từ vô tận chúng sinh rồi mới thấy ra sự thật về chính mình và Đạo. Vì vậy Đạo không nằm ngoài đời sống mình đang sống, mà chính là đời sống ấy khi được thấy đúng như thật.
• Quán chiếu: Hôm nay mình có đang đi tìm Đạo ở một nơi xa, trong khi bỏ quên chính những việc đang diễn ra trước mắt?
• Nguồn: Nhìn bao quát về Đạo: Đạo & Đạo Phật · Đạo Là Gì (Phần 3)

2. "Đạo là sự thật": người chưa giác ngộ và người đã giác ngộ khác nhau ở chỗ nào, nếu cả hai đều đang sống trong sự thật?

• Hướng dẫn: Thầy nói kẻ chưa giác ngộ hay người đã giác ngộ cũng vẫn phải sống trong sự thật, dù đã thấy ra hay chưa thấy ra. Sự thật không đổi; chỗ khác nhau là cái thấy. Người chưa thấy thì sống trong sự thật mà vẫn làm nô lệ cho ảo tưởng; người đã thấy thì tự do ngay trong đó.
• Quán chiếu: Hãy chọn một sự việc làm mình khó chịu hôm nay và tự hỏi: sự thật của việc này là gì, còn phần nào chỉ là điều mình tưởng?
• Nguồn: Nhìn bao quát về Đạo: Đạo & Đạo Phật

3. Vì sao Thầy nói Đạo rất thực tế, không phủ nhận mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý?

• Hướng dẫn: Thầy dạy Đạo thực tế mà lại thấy rõ ràng cùng tận cấu tạo của tâm thức; thực tế mà thấy cùng tận mới là Đạo. Đạo không đòi người học chối bỏ giác quan hay đời sống bình thường, mà là sự sống tròn đầy bao trọn sự thật. Người tu mà coi thường sáu căn, trốn tránh đời sống, là đã tự đẩy mình vào một cực đoan.
• Quán chiếu: Trong bữa ăn hôm nay, mình thử ăn trọn vẹn với mắt, mũi, lưỡi mà vẫn tỉnh biết tâm mình, thay vì coi bữa ăn là việc "ngoài Đạo".
• Nguồn: Đạo Là Gì (Phần 4)

4. "Đạo chính là Đời" nghĩa là gì, và vì sao chúng sinh lại hay tách Đạo với Đời thành hai cực?

• Hướng dẫn: Vì Đạo là sự sống tròn đầy bao trọn sự thật nên Đạo chính là Đời. Chúng sinh tự đưa mình vào những cực đoan giữa Đời và Đạo: hoặc cho tu là bỏ đời, hoặc cho đời là không cần Đạo. Thầy nói đó cũng là hành trình chúng sinh phải trải qua trong sự tiến hóa bất tận của sự sống, nhưng hiểu được thì sẽ thôi giằng co giữa hai bên.
• Quán chiếu: Mình có đang chia ngày của mình thành "giờ tu" và "giờ đời" để rồi buông lỏng tâm trong phần "đời" không?
• Nguồn: Đạo Là Gì (Phần 4)

5. Thầy nói mọi vũ trụ, mọi tư tưởng, mọi tôn giáo, mọi triết học đều là "môi trường của Đạo". Hiểu như vậy thay đổi thái độ của mình với những quan điểm khác ra sao?

• Hướng dẫn: Mọi thứ trên đời, kể cả những suy nghĩ sinh diệt của chúng sinh, mọi quan điểm và tôn giáo, đều là môi trường cho sự sống, môi trường của Đạo. Đạo Phật chỉ là một hạt cát trên con đường Đạo ấy, nhưng là hạt cát của sự tự do. Thấy được như vậy thì không còn lý do để khinh chê hay bài xích quan điểm khác, vì tất cả đều đang nuôi dưỡng hành trình tiến hóa.
• Quán chiếu: Khi nghe một quan điểm tôn giáo khác mình, mình có khởi tâm coi thường không? Thử nhìn nó như một phần môi trường của Đạo.
• Nguồn: Nhìn bao quát về Đạo: Đạo & Đạo Phật

6. Vì sao Thầy nói nếu không học được cách nhìn bao quát tổng thể thì tâm sẽ mãi bị bó hẹp và bị lòng ích kỷ điều khiển?

• Hướng dẫn: Thầy mở bài bằng lời cảnh tỉnh: không nhìn bao quát thì tâm bị đày đọa bởi lòng ích kỷ, bị ích kỷ của chính mình điều khiển. Cái nhìn hẹp chỉ thấy phần lợi hại của riêng mình nên mọi việc đều quy về "tôi". Học nhìn bao quát là dần mở rộng tâm, như con ếch bước ra khỏi miệng giếng.
• Quán chiếu: Lần gần nhất mình bực bội, cái nhìn của mình rộng đến đâu: chỉ có "tôi", hay có cả người kia và hoàn cảnh của họ?
• Nguồn: Nhìn bao quát về Đạo: Đạo & Đạo Phật

7. "Đạo là cách sống chiến thắng": chiến thắng sự ích kỷ mà không diệt ích kỷ nghĩa là thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy nếu chiến thắng được sự ích kỷ thì đó chính là Đạo, và chiến thắng ích kỷ mà không diệt ích kỷ mới thật sự là Đạo. Đây là chỗ Thầy cố ý nói khác cách hiểu thông thường: tu không phải tiêu diệt một phần của sự sống, mà là làm chủ nó để nó không còn sai khiến mình. Người tưởng phải diệt sạch ích kỷ thường chỉ đè nén rồi che giấu.
• Quán chiếu: Khi thấy mình ích kỷ, mình đang ghét bỏ và đè nén nó, hay đang nhận diện và không để nó quyết định thay mình?
• Nguồn: Nhìn bao quát về Đạo: Đạo & Đạo Phật

8. Làm sao một khao khát lại "không có mong đợi nào", như Thầy nói đó chính là Đạo?

• Hướng dẫn: Thầy nói sự sống biến đổi tuần hoàn cho ta khao khát, nhưng làm sao khao khát bất tử ấy lại không có mong đợi nào, thì đấy chính là Đạo. Khao khát là chất liệu của sự sống, không cần chối bỏ; cái trói buộc là mong đợi phải có kết quả theo ý mình. Khao khát mà không đòi hỏi thì vẫn hành động hết lòng mà không khổ.
• Quán chiếu: Hãy nhìn một mong muốn đang có trong mình và tách ra: đâu là khao khát, đâu là điều kiện "phải được thế này thì mình mới yên"?
• Nguồn: Nhìn bao quát về Đạo: Đạo & Đạo Phật

9. Vì sao Thầy chốt lại "Chân lý chính là chẳng thể nắm bắt"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy thật tướng là không có cấu tạo để nắm bắt; chỉ có thể dùng tưởng để nắm bắt tưởng, mà tưởng lại như giấc mộng tưởng có mà hóa ra là không. Vì vậy cuối cùng vẫn chẳng thể nắm bắt được. Người học hiểu điều này sẽ thôi đòi chân lý phải nằm gọn trong một khái niệm, một câu kinh hay một kinh nghiệm để mình giữ lấy.
• Quán chiếu: Mình đang cố "nắm" điều gì trong việc tu: một cảm giác an lạc, một định nghĩa, một cảnh giới? Thử buông tay mà vẫn tiếp tục thực hành.
• Nguồn: Nhìn bao quát về Đạo: Đạo & Đạo Phật

10. Chân lý chẳng thể nắm bắt, vậy vì sao Thầy vẫn nói "các con có thể nắm bắt được sự tự do"?

• Hướng dẫn: Thầy nói vì chân lý tột cùng là chẳng thể nắm bắt nên Ta khao khát nắm bắt, và khao khát nắm bắt được sự tự do. Sự tự do ở đây không phải một vật để cầm, mà là thôi bị ảo tưởng làm chủ. Người đã tự do thì thấy Đạo ngay trong vô minh, và tưởng chỉ còn là môi trường sống chứ không còn là chủ nhân.
• Quán chiếu: Hôm nay, trong một việc nhỏ, mình có thể tự do với ý nghĩ nào đang sai khiến mình không?
• Nguồn: Nhìn bao quát về Đạo: Đạo & Đạo Phật

11. Theo Thầy, đức hạnh chân thật đến từ đâu, nếu không đến từ việc làm thiện hay tránh ác?

• Hướng dẫn: Thầy dạy đức hạnh chân thật đến từ việc sống không oán trách bản thân và sống không có kẻ thù. Không oán trách bản thân là nhìn thẳng vào sự thật để sống; không có kẻ thù là không oán hận người khác, không đổ lỗi cho hoàn cảnh. Đây là cơ sở đầu tiên để học cách sống trong sự thật, sống trong Đạo.
• Quán chiếu: Tối nay, hãy xem lại trong ngày mình đã trách mình bao nhiêu lần và oán người bao nhiêu lần.
• Nguồn: Đạo Là Gì (Phần 3)

12. Vì sao Thầy gọi đức hạnh tích lũy từ việc làm thiện mà không thông tỏ là "đức hạnh giả tạo"?

• Hướng dẫn: Thầy lập luận: làm thiện mà không thông tỏ thì chắc chắn sẽ có kẻ thù là cái ác; đã có kẻ thù thì sẽ oán hận; oán hận thì lại trôi lăn luân hồi. Cái thiện ấy vẫn nằm trong vòng đối đầu nên không đưa người ta ra khỏi khổ. Điều này không có nghĩa là thôi làm thiện, mà là làm thiện mà không dựng lên kẻ thù.
• Quán chiếu: Có việc tốt nào mình đang làm mà trong lòng lại khinh ghét những người không làm như mình không?
• Nguồn: Đạo Là Gì (Phần 3)

13. Thầy nói không còn phân biệt đúng sai là học cách nhìn toàn vẹn. Chuỗi "thiên lệch → không thông tỏ → bế tắc → giả dối → luân hồi" diễn ra thế nào trong đời sống?

• Hướng dẫn: Thầy dạy nếu thiên lệch thì không thấy được toàn vẹn; không thấy toàn vẹn thì không thể thông tỏ; không thông tỏ thì bế tắc; bế tắc thì giả dối cùng với bế tắc ấy, vì ta tìm cách chạy trốn nó. Rồi rơi vào vòng lặp tự lừa dối mà trôi lăn luân hồi. Đúng và Sai cùng biến đổi nhau trong vòng tròn bất tận của sự sống nên cả hai đều ở trong sự thật.
• Quán chiếu: Có vấn đề nào mình đang bế tắc và đang chọn cách trốn tránh không? Mình đang chỉ nhìn nó từ một phía nào?
• Nguồn: Đạo Là Gì (Phần 3)

14. "Không có kẻ thù" có phải là không được tự vệ, không được bảo vệ người thân không?

• Hướng dẫn: Thầy nói rõ: ta có quyền chiến đấu để bảo vệ thân xác, người thân, nhà cửa, quê hương đất nước, nhưng trong sự chiến đấu ấy không thù hận bất kỳ ai. Không có kẻ thù là ở trong tâm, không phải là buông xuôi ngoài hành động. Hiểu được như vậy thì dù bị người hại, trong lòng vẫn không oán hận.
• Quán chiếu: Khi phải phản đối hay ngăn cản ai đó, mình làm việc ấy với sự tỉnh táo, hay với lòng hận?
• Nguồn: Đạo Là Gì (Phần 3)

15. Sống tự do trong sự thật, không còn phân biệt thiện ác, vậy vì sao Thầy vẫn dặn phải thuận theo cái Thiện mà sống?

• Hướng dẫn: Thầy lưu ý: dù sống tự do trong sự thật vẫn cần nương theo hoàn cảnh, xã hội quy định sao thì theo như vậy, Trời đất theo cái Thiện thì cũng thuận theo cái Thiện mà sống. Nhìn vào ác thấy sự thật, nhìn vào thiện cũng thấy sự thật, nên chọn cái Thiện làm phương tiện sống là rất tốt. Đây là chỗ dễ lầm: "không phân biệt" không bao giờ là cớ để buông bỏ thiện pháp.
• Quán chiếu: Mình có từng dùng những câu như "đúng sai đều là một" để biện hộ cho một việc mình biết là không nên làm không?
• Nguồn: Đạo Là Gì (Phần 3)

2. Đạo Phật và tôn giáo

16. Có hai quan điểm trái ngược: Phật không ban phước giáng họa nên không cần thờ cúng, và Phật linh nghiệm như thần thánh. Thầy nói gốc của sự tranh cãi này nằm ở đâu?

• Hướng dẫn: Thầy phân ra hai mức nhận thức về Đạo: phần lớn chúng sanh chỉ hiểu Phật trong phạm vi bản ngã và Đạo Tỉnh Thức, chưa hiểu Phật trong sự bao trùm Vô Ngã Như Lai Tạng và Đạo Giải Thoát. Chúng sanh nhầm lẫn giữa hai loại Đạo này, mà cả hai đều do Đức Phật Thích Ca thuyết. Hiểu Phật trong phạm vi nào thì sẽ có quan điểm tương ứng về chuyện thờ cúng.
• Quán chiếu: Hình dung của mình về Phật hiện nay là gì? Nó đến từ cái thấy của mình hay từ chỗ mình đã thật sự hiểu?
• Nguồn: Đạo Phật có phải là một tôn giáo không?

17. Thầy phân tích bản ngã có ba dạng: nhận mình là thân xác, là tâm hồn (Tánh Biết), hoặc cả hai. Vì sao nhận cả hai vẫn còn trong phạm vi bản ngã?

• Hướng dẫn: Thầy gọi nhận mình là thân xác là bản ngã hữu vi, nhận mình là tâm hồn, Tánh Biết là bản ngã vô vi; nhận cả hai thì vẫn nằm trong phạm vi bản ngã. Vì dù nhận thế nào, ta vẫn tách mình ra khỏi mối liên quan "Sắc tức thị Không" với toàn bộ vũ trụ. Chỉ thấy được mối liên quan ấy mới là bước ra khỏi phạm vi bản ngã.
• Quán chiếu: Khi nói "tôi", mình đang chỉ vào cái gì: thân này, cảm xúc này, hay cái biết này? Thử ngồi yên và tìm xem ranh giới của "tôi" nằm ở đâu.
• Nguồn: Đạo Phật có phải là một tôn giáo không?

18. Vì sao hình dung Phật là một vị ngồi tòa sen hào quang rực rỡ, hay cho rằng Phật chỉ là Tánh Biết, đều vẫn là hiểu Phật trong phạm vi bản ngã?

• Hướng dẫn: Thầy nói khi hiểu Phật như thế là đã tách Phật ra khỏi mối liên quan với toàn bộ vũ trụ, giống hệt cách ta hiểu mình chỉ là một sinh loài trên hành tinh, hoặc là Tánh Biết tách biệt với tưởng. Ta đem cái vô minh bản ngã để mong nắm bắt cái vô ngã bao trùm của Phật. Vì tâm bản ngã nhỏ hẹp nên chỉ học được Đạo Tỉnh Thức.
• Quán chiếu: Mình có đang "đo" Phật bằng những gì mắt mình quen thấy và tâm mình quen nghĩ không?
• Nguồn: Đạo Phật có phải là một tôn giáo không?

19. Thầy nói Đạo Tỉnh Thức là "bước đệm" cho Đạo Giải Thoát. Vì sao chúng sanh cần Đạo Tỉnh Thức trước?

• Hướng dẫn: Vì chúng sanh không làm chủ được nhu cầu dục vọng của bản ngã, nên khi gặp nghịch cảnh thì bị tham, sân, si, thù hận làm mất kiểm soát thân và tâm. Đặc biệt lúc cận tử nghiệp, sự mất kiểm soát ấy có thể mạnh gấp trăm ngàn lần, khiến rơi vào ba cõi thấp. Cho nên Phật dạy tỉnh thức để điều phục chính mình, làm chủ bản ngã, giảm tham sân si xuống tối đa.
• Quán chiếu: Nếu cơn giận lớn nhất của mình trong năm nay mạnh gấp trăm lần vào lúc lâm chung, mình có giữ được mình không?
• Nguồn: Đạo Phật có phải là một tôn giáo không?

20. Lời dạy "Hãy lấy giới làm thầy", "Hãy tự thắp đuốc mà đi" đúng trong phạm vi nào theo Thầy?

• Hướng dẫn: Thầy nói trong Đạo Tỉnh Thức, chúng sanh chỉ cần thuộc công thức, tự giác giữ giới là có thể tự điều phục mà không cần người thầy giám sát; đó là chỗ phát sanh lời dạy ấy. Nhưng lời dạy này chỉ đúng trong phạm vi Đạo Tỉnh Thức; bước vào Đạo Giải Thoát thì không còn đúng nữa. Người học không nên lấy một câu đúng ở một tầng để phủ nhận cả con đường.
• Quán chiếu: Mình có từng dùng một câu kinh để khép lại việc học với Thầy, với chư Phật, vì tự cho là đủ rồi không?
• Nguồn: Đạo Phật có phải là một tôn giáo không?

21. Theo Thầy, dù điều phục giỏi đến mức thành A-la-hán, vì sao vẫn chỉ trong phạm vi bản ngã?

• Hướng dẫn: Thầy dạy dù điều phục giỏi đến mấy, trở thành bậc thánh A-la-hán đi nữa, thì vẫn chỉ ở trong phạm vi bản ngã, vì vẫn chưa thấy mối liên quan "Sắc tức thị Không" giữa mình và toàn bộ vũ trụ. Đó là lý do Tiểu thừa chỉ được gọi là Tiểu thừa. Điều này không làm nhẹ đi việc điều phục, mà chỉ ra rằng điều phục là nền, chưa phải đích.
• Quán chiếu: Mình có đang coi việc "bớt giận, bớt tham" là đã xong việc tu không? Mục đích sâu hơn của việc điều phục là gì?
• Nguồn: Đạo Phật có phải là một tôn giáo không?

22. Thầy định nghĩa vô ngã là mối liên quan "Sắc tức thị Không" giữa thân xác, tâm hồn và toàn bộ vũ trụ. Định nghĩa này khác gì với cách hiểu "vô ngã là không có cái tôi"?

• Hướng dẫn: Theo Thầy, vô ngã là mối liên quan "Sắc tức thị Không" giữa thân xác, tâm hồn (Tánh Biết) và toàn bộ vũ trụ, tạo thành một thể tánh Phật tuần hoàn bao trùm tất cả, và Phật chính là tất cả thể tánh đó. Vô ngã không phải là xóa cái tôi đi cho thành trống rỗng, mà là thấy cái tôi không tách rời tất cả. Đây là chỗ Thầy cố ý nói khác cách hiểu thông thường.
• Quán chiếu: Hơi thở mình vừa hít vào đến từ đâu? Thử lần theo nó để thấy "mình" không có ranh giới cố định.
• Nguồn: Đạo Phật có phải là một tôn giáo không?

23. Vì sao Thầy nói "Phật không thoát đi đâu cả" mà vẫn gọi là Giải Thoát?

• Hướng dẫn: Thầy dạy Phật không thoát đi đâu cả; Phật là chủ nhân của luân hồi, nhân quả là trò chơi của Phật và cũng chính là Phật. Nói "Phật không tham gia nhân quả" vì Phật chính là nhân quả. Giải thoát theo Thầy không phải là rời khỏi thế giới, mà là thôi làm nô lệ trong thế giới.
• Quán chiếu: Trong tâm mình, "giải thoát" có đang mang hình ảnh trốn khỏi cuộc đời không? Điều đó ảnh hưởng thế nào đến cách mình đối diện việc hằng ngày?
• Nguồn: Đạo Phật có phải là một tôn giáo không?

24. Thầy kết luận "Đạo Phật đích thực là một tôn giáo" và "Phật có ban phước giáng họa". Thầy lập luận điều đó dựa trên cái thấy nào?

• Hướng dẫn: Dựa trên cái thấy Phật bao trùm vô ngã và giải thoát: Phật là thể tánh bao trùm tất cả, có thể hiện mọi hình tướng để ban phước và cả những hình tướng mang đến nghịch cảnh. Dù Phật hiện tướng nào thì cũng là tình thương và phước vô lượng dành cho chúng sanh. Vì vậy người hiểu Phật ở tầng này thì thờ cúng Phật một cách tự nhiên.
• Quán chiếu: Những nghịch cảnh gần đây trong đời mình, nếu nhìn như một lời dạy thay vì một sự trừng phạt, thì chúng đang dạy mình điều gì?
• Nguồn: Đạo Phật có phải là một tôn giáo không?

25. Vì sao Thầy nói chỉ khi có tâm bình đẳng mới chấp nhận được lời dạy "Đạo Phật là một tôn giáo"?

• Hướng dẫn: Thầy nói chỉ khi có tâm bình đẳng, thấy mọi quan điểm, mọi tôn giáo, mọi tư tưởng, mọi hình tướng là sẵn trong nhau thì mới chấp nhận được. Còn không, ta sẽ nhốt mình vào khoảng hẹp của tri kiến cá nhân, sanh tức tối phẫn nộ, không tiếp cận được chân lý giải thoát, ít nhất là giải thoát tri kiến. Phản ứng của mình khi nghe một lời trái ý chính là thước đo tâm bình đẳng.
• Quán chiếu: Khi đọc một lời dạy trái với điều mình tin, mình có thấy trong người nóng lên không? Hãy ngồi yên với cảm giác đó thay vì cãi ngay.
• Nguồn: Đạo Phật có phải là một tôn giáo không?

26. Đạo Giải Thoát là "đạo bình đẳng và đồng đẳng chúng sanh". Theo Thầy, từ tỉnh thức đến giải thoát phải đi qua những chặng nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy để thấy ra bình đẳng thì phải trải qua Đạo Tỉnh Thức. Tỉnh thức rồi, tham sân si chuyển hóa thành lòng biết ơn và tình thương trí tuệ thì bước vào Bồ Tát Đạo: vô lượng kiếp huân tập đức hạnh của Tánh Không, hy sinh vô điều kiện, tu vì chúng sanh. Bồ Tát hoàn mãn mới tiến vào Đồng Đẳng Toàn Giác, thành tựu Chánh Đẳng Chánh Giác.
• Quán chiếu: Mình đang đứng ở chặng nào trên lộ trình ấy? Hãy thành thật, đừng tự xếp mình cao hơn thực tế.
• Nguồn: Đạo Phật có phải là một tôn giáo không?

27. Thầy nói "tùy căn cơ các con mà nhận định, Ta không ép". Vì sao một câu hỏi lớn như vậy lại được để cho căn cơ tự nhận định?

• Hướng dẫn: Vì dù nhận định thế nào, chúng sanh cũng chỉ như những đứa trẻ chờ trưởng thành trong vô lượng kiếp để nhận ra Phật cũng chính là mình đồng đẳng. Cái thấy về Phật lớn lên theo sự trưởng thành của tâm, không thể ép bằng lý lẽ. Điều quan trọng là thấy được mình đang hiểu ở tầng nào và tiếp tục lớn lên.
• Quán chiếu: Mình có đang cố thuyết phục người khác về Đạo trong khi chính mình cũng chưa trưởng thành trong điều ấy không?
• Nguồn: Đạo Phật có phải là một tôn giáo không?

28. Người học đọc "Phật là chủ nhân luân hồi, muốn làm gì thì làm" rồi cho rằng mình cũng có Phật tánh nên được tự do làm mọi điều. Chỗ lầm ở đâu?

• Hướng dẫn: Thầy dặn phải tránh ảo tưởng "mình là Phật"; hiểu mình là Phật tánh (tính chất Phật) và biết trình độ của mình là chúng sanh thì được. Sự tự do thiên biến vạn hóa là của bậc đã thành tựu Toàn Giác, sau khi đi qua Đạo Tỉnh Thức và vô lượng kiếp Bồ Tát Đạo. Người còn đang bị tham sân si chi phối mà học đòi tự do ấy thì chỉ là bản ngã mượn lời Phật để buông thả; việc của chúng sanh là giữ giới, tỉnh thức trước đã.
• Quán chiếu: Có lời dạy cao nào mình hay nhắc đến để tránh né một việc tu căn bản mình chưa làm được không?
• Nguồn: Trong quá trình tu đạo các con phải biết mình đang ở đâu

3. Mục đích của giáo pháp và sống trong sự thật

29. Theo Thầy, thông điệp thật sự của Đức Phật Thích Ca và của toàn bộ Đạo Phật là gì?

• Hướng dẫn: Thầy dạy thông điệp thật sự là tình yêu bao trùm sự sống, chấp nhận mọi hoàn cảnh là biến đổi trong thường hằng bất biến. Mọi sự vật hiện tượng xảy đến đều đã sẵn sự giác ngộ tròn đầy trong Bản Tâm Vi Diệu. Thông điệp ấy không phải một hệ thống lý thuyết để cãi, mà là một cách sống: yêu thương và chấp nhận.
• Quán chiếu: Có hoàn cảnh nào trong đời mình hiện nay mà mình vẫn chưa chấp nhận, vẫn đang chống lại từng ngày?
• Nguồn: Thông Điệp Thật Sự Của Đức Phật Thích Ca

30. Vì sao Thầy nói học được cách chấp nhận sai trái và tội lỗi là "không có" thì sẽ chẳng còn kẻ thù và đau khổ nào?

• Hướng dẫn: Thầy lập luận: mọi sự vật hiện tượng đã sẵn giác ngộ tròn đầy nên chẳng có sai trái, tội lỗi nào. Chấp nhận được điều này trong chính mình và tất cả chúng sinh thì không còn kẻ thù; không kẻ thù thì không tổn thương; không tổn thương thì hạnh phúc là mãi mãi, yêu thương là chân thật. Chuỗi này bắt đầu từ cái thấy, không phải từ cố gắng nhịn.
• Quán chiếu: Có ai mà mình vẫn âm thầm xem là "kẻ có tội" với mình không? Sự tổn thương mình mang có liên quan gì đến cái nhìn ấy?
• Nguồn: Thông Điệp Thật Sự Của Đức Phật Thích Ca

31. "Chẳng có sai trái, tội lỗi nào" có phải là lời cho phép làm gì cũng được không? Thầy đặt điều kiện gì?

• Hướng dẫn: Thầy dặn rõ: chấp nhận được như vậy thì phải có sự sống thông tỏ của trí tuệ, cái Thầy gọi là Tuệ nhãn, Pháp nhãn, Phật nhãn. Không có trí tuệ ấy mà nói "không có tội" thì chỉ là tự bào chữa. Chấp nhận ở đây là thôi oán hận, không phải thôi phân biệt nên hay không nên trong hành động.
• Quán chiếu: Khi tha thứ cho mình một lỗi, mình có đồng thời thấy rõ và sửa lỗi đó không, hay chỉ đang cho qua?
• Nguồn: Thông Điệp Thật Sự Của Đức Phật Thích Ca · Đạo Là Gì (Phần 3)

32. Thầy nói thông điệp của Đạo Phật là "chấp nhận mọi hoàn cảnh là biến đổi trong thường hằng bất biến". Vì sao từ đó mà "không kẻ thù thì không tổn thương, không tổn thương thì hạnh phúc là mãi mãi, yêu thương là chân thật"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy mọi sự vật hiện tượng xảy đến đều đã sẵn sự giác ngộ tròn đầy trong Bản Tâm Vi Diệu; hoàn cảnh chỉ là biến đổi trên nền thường hằng bất biến ấy. Khi thấy được như vậy thì không còn ai, không còn việc gì bị coi là kẻ thù phải chống lại. Không có kẻ thù thì không có chỗ để tổn thương bám vào; không tổn thương thì hạnh phúc không còn lên xuống theo hoàn cảnh, và yêu thương không còn điều kiện nên mới chân thật. Nhưng Thầy nhắc: chấp nhận được như vậy phải có sự sống thông tỏ của trí tuệ, Tuệ nhãn, Pháp nhãn, Phật nhãn, chứ không phải cố nén lòng mà nhịn.
• Quán chiếu: Hôm nay, mình đang coi ai hay hoàn cảnh nào là "kẻ thù"? Tổn thương của mình bám vào chính cái nhìn ấy như thế nào?
• Nguồn: Thông Điệp Thật Sự Của Đức Phật Thích Ca

33. Thầy nói mục đích chính của mọi giáo pháp là giúp phá bỏ sự nghi ngại hoặc tin tưởng vào cuộc sống. Vì sao "nghi ngại với tin tưởng là một"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy mọi giáo pháp, dù khế hợp chân lý, chỉ mang một mục đích: giúp phá bỏ sự nghi ngại hoặc tin tưởng vào cuộc sống để sống trần trụi và chân thật. Nghi ngại và tin tưởng đều là một lớp tư tưởng khoác lên cuộc sống, một mặt ngửa một mặt sấp của cùng một thói quen bám víu. Khi đã chấp nhận sự tròn đầy sẵn có thì không cần đến cả hai.
• Quán chiếu: Về một người hay một việc gần đây, mình đang tin hay đang nghi? Thử nhìn sự việc đó mà không khoác lên cả hai.
• Nguồn: Mục Đích Thật Sự Của Giáo Pháp: Sống Trần Trụi và Chân Thật

34. Vì sao ôm giữ những tư tưởng về chân lý không phải là chân thật?

• Hướng dẫn: Thầy nói thẳng: chân thật không phải là ôm giữ những tư tưởng về chân lý. Sự chân thật là đã chấp nhận sự tròn đầy sẵn có mà không cần sự có mặt của niềm tin hay nghi ngại; nó là Vô ngại. Người ôm tư tưởng chân lý thường lấy đó làm vốn để hơn thua, nên vẫn còn ngại, còn chướng.
• Quán chiếu: Những điều mình đã học về Đạo đang làm mình nhẹ hơn, hay đang thành một thứ để mình giữ và bảo vệ?
• Nguồn: Mục Đích Thật Sự Của Giáo Pháp: Sống Trần Trụi và Chân Thật

35. Thầy nói khi sống vô ngại thì mọi âm thanh đều là "tiếng nói của sự Bình đẳng". Điều này có thể thực tập thế nào trong một ngày bình thường?

• Hướng dẫn: Thầy dạy khi đã chân thật, vô ngại, thì mọi âm thanh nghe được đều là tiếng nói của vũ trụ vọng về, đều là lời pháp tròn đầy. Tiếng khen hay tiếng chê, tiếng xe hay tiếng chim, đều bình đẳng là pháp. Thực tập là lắng nghe mà không vội xếp âm thanh vào "dễ chịu" hay "khó chịu".
• Quán chiếu: Hôm nay, khi nghe một lời chê hay một tiếng ồn làm mình khó chịu, hãy dừng lại một hơi thở và nghe nó như một lời pháp.
• Nguồn: Mục Đích Thật Sự Của Giáo Pháp: Sống Trần Trụi và Chân Thật

36. "Sống trong sự thật là sống trong sự bất tử." Vì sao Thầy nói chúng ta luôn sống trong sự bất tử mà không biết?

• Hướng dẫn: Thầy dạy chúng ta cho rằng sinh ra là để chết, nên sinh ra đã là nô lệ cuộc đời. Sự thật thì ta là tâm hồn bất tử: tâm hồn không có cấu tạo nhưng vẫn tồn tại, không cấu tạo mà vẫn có tình cảm và suy nghĩ. Vì không có cấu tạo nên chẳng thể chết và chưa bao giờ chết.
• Quán chiếu: Những lo toan lớn nhất của mình có bao nhiêu phần xuất phát từ ý nghĩ "rồi mình sẽ chết và hết"?
• Nguồn: Thế nào là sống trong sự thật?

37. Vì sao tâm hồn còn được gọi là Như Lai, là Phật tánh?

• Hướng dẫn: Thầy dạy tâm hồn không có cấu tạo nên không ai đẻ ra được; nó là sự sẵn có, không từ đâu đến cũng chẳng đi về đâu, nên gọi là Như Lai. Như Lai là Phật tánh, là sự thật về chính mình. Tâm hồn của Thầy, của chư Phật và của chúng sinh là một, đồng như hư không, mà tính cách lại khác nhau như vô tận con sóng trên biển.
• Quán chiếu: Ngồi yên và nhận ra cái đang biết những suy nghĩ của mình: nó có hình dạng, có tuổi, có nơi chốn không?
• Nguồn: Thế nào là sống trong sự thật?

38. Hình ảnh sóng và biển giúp mình hiểu mối liên quan giữa tâm hồn với thân xác và vũ trụ như thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy thân xác cùng toàn bộ vũ trụ là tướng biểu hiện của tâm hồn, giống hệt sóng là tướng biểu hiện của biển. Biển bất tử thì sóng cũng bất tử: con sóng xuất hiện rồi trở về biển, rồi sóng mới lại hình thành, bất tận. Xác này mất đi sẽ có xác khác, vũ trụ này nổ sẽ có vũ trụ khác hình thành.
• Quán chiếu: Khi mất một điều gì, mình đang nhìn nó như con sóng biến mất vĩnh viễn, hay như sóng trở về biển?
• Nguồn: Thế nào là sống trong sự thật?

39. Thầy phân biệt nhìn bằng "con mắt thịt" và "con mắt trí tuệ". Nhìn bằng con mắt thịt thì mình thấy cuộc sống ra sao?

• Hướng dẫn: Thầy nói người nhìn cuộc sống bằng con mắt thịt thì cho rằng phải có ai đẻ ra mình thì mình mới tồn tại, và lấy miệng giếng làm cả bầu trời như con ếch. Con mắt thịt chỉ thấy hình tướng sinh ra và mất đi. Con mắt trí tuệ thì thấy cái không sinh không diệt đang biểu hiện qua mọi hình tướng.
• Quán chiếu: Hôm nay mình đã đánh giá một người chỉ qua vẻ ngoài hay một lời nói của họ chưa? Đó là con mắt nào?
• Nguồn: Thế nào là sống trong sự thật?

40. Thầy nói câu hỏi "Thế giới này là thật hay là ảo?" phải được trả lời bằng đức hạnh chứ không bằng tư tưởng. Vì sao?

• Hướng dẫn: Những câu trả lời "thật", "ảo", "vừa thật vừa ảo", "chẳng thật chẳng ảo" đều chỉ thuộc phạm vi tư tưởng; người còn bị tư tưởng chi phối thì không trả lời nổi. Thầy dạy câu hỏi này đục thẳng vào căn bệnh đạo đức giả, là đang trực chỉ chân tâm. Câu trả lời thật nằm ở chỗ mình có còn tự lừa mình hay không.
• Quán chiếu: Mình có hay thích những câu hỏi triết lý để bàn luận, mà né những câu hỏi đòi mình phải sửa cách sống không?
• Nguồn: Thế giới này là thật hay là ảo?

41. Vì sao Thầy nói người đã chân thật thì thấy tất cả là thật, còn người tự lừa mình thì thấy toàn bộ thế giới là giả dối?

• Hướng dẫn: Thầy dạy người không còn lừa dối chính mình bởi tâm trói buộc sở hữu thì thấy tất cả là thật. Người đang tự lừa mình thì dù mọi cảm nhận xảy đến rất chân thực, thế giới trong mắt họ vẫn chỉ là giả dối. Cái thật hay giả của thế giới phụ thuộc vào đức hạnh chân thật của người nhìn.
• Quán chiếu: Có điều gì mình biết rõ là sự thật nhưng vẫn đang cố không nhìn vào không?
• Nguồn: Thế giới này là thật hay là ảo?

42. Thầy nói "các con chỉ là những kẻ trộm cắp", lấy của vũ trụ rồi nhận là của mình. Lời này soi vào đời sống của mình thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ ra thân xác, người thân, của cải, danh dự, địa vị, tên tuổi mà ta tưởng là của mình, thật ra là của tất cả. Hãy nhìn vào thân xác: nó cần ăn, uống, hít thở, và truy nguồn gốc những thứ ấy là ra cả vũ trụ. Thân xác là chất dẫn chuyển hóa của cả vũ trụ, luôn biến đổi, nên không thể sở hữu trói buộc, chỉ có thể tưởng là mình đang sở hữu.
• Quán chiếu: Chọn một thứ mình quý nhất và tự hỏi: nó đến từ đâu, và nó có thật sự thuộc về mình mãi không?
• Nguồn: Thế giới này là thật hay là ảo?

43. Thầy nói sở hữu bánh mì không phải là tội, yêu đương cũng không phải là tội. Vậy tội nằm ở đâu?

• Hướng dẫn: Thầy dạy tội là trói buộc vào tư tưởng "phải có nó tôi mới hạnh phúc". Từ chỗ tưởng rằng sở hữu, thành ra tin chắc mình có quyền sở hữu trói buộc, là đang lừa dối chính mình. Tất cả khổ đau sợ hãi trên thế gian đều do tâm trói buộc sở hữu mà ra. Đây là chỗ Thầy không dạy bỏ đời sống, mà dạy bỏ sự trói buộc.
• Quán chiếu: Hãy hoàn thành câu "Mình phải có … thì mình mới hạnh phúc" một cách thành thật, rồi ngồi yên với câu trả lời đó.
• Nguồn: Thế giới này là thật hay là ảo?

44. Theo Thầy, Giới – Định – Tuệ vận hành thế nào để dẫn đến chỗ "thấy tất cả là thật"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy khi giữ giới không trói buộc vào tất cả hình tướng, quan điểm tư tưởng, thì phát sinh định lực chân thật, tức chánh định. Chánh định phát sinh trí tuệ chân thật, và trí tuệ chân thật thì thấy tất cả là thật. Ngược lại, duy trì trói buộc vào hình tướng sở hữu và tư tưởng thì sinh nghiệp, sinh khổ và vô minh. Giác ngộ sẽ tự xảy đến khi chánh định đủ đầy.
• Quán chiếu: Hôm nay mình có thể giữ "giới không trói buộc" với một điều cụ thể nào: một lời khen, một món đồ, một ý kiến của mình?
• Nguồn: Thế giới này là thật hay là ảo?

45. Thầy nói Đạo Phật không phải là "đạo không thiện không ác". Vậy Đạo Phật sống với thiện ác như thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy chúng sanh phải biết rõ đúng sai, thiện ác, chánh tà và lựa chọn cái đúng, cái thiện, cái chánh để sống, mà không trói buộc dính mắc vào chúng. Trói buộc vào cái thiện thì vẫn là Đạo Trời và Người, vẫn bị đối cực nhị nguyên làm tâm loạn; dù vậy chọn được như thế Thầy đã mừng lắm rồi. Nói Đạo Phật là "đạo không thiện không ác" là biến Đạo Phật thành ngoại đạo vô vi.
• Quán chiếu: Mình có đang làm thiện mà trong lòng khó chịu khi không ai ghi nhận không? Đó là dấu hiệu của sự trói buộc vào cái thiện.
• Nguồn: Thế giới này là thật hay là ảo?

4. Hạnh phúc thật – hạnh phúc giả

46. Thầy phân biệt hạnh phúc giả và hạnh phúc chân thật bằng dấu hiệu nào?

• Hướng dẫn: Hạnh phúc giả là khi ở trong điều kiện thuận lợi, mọi mong muốn được thỏa mãn thì thấy hạnh phúc, nhưng nghịch cảnh đến là mất sạch và thay vào đó là đau khổ tột độ. Hạnh phúc chân thật là khi nghịch cảnh đến, người thân mất, bị bệnh nặng hay khủng khiếp hơn nữa, mà vẫn thấy sự an bình bên trong. Thước đo không nằm ở lúc thuận, mà ở lúc nghịch.
• Quán chiếu: Niềm vui hiện nay của mình dựa vào những điều kiện nào? Nếu mất một trong số đó, điều gì còn lại?
• Nguồn: Hạnh Phúc Thật, Hạnh Phúc Giả

47. Thầy bảo hãy tự hỏi: sợ hãi, đau khổ tột độ đến từ đâu, và sự an bình bất hoại đến từ đâu? Theo Thầy, câu trả lời là gì?

• Hướng dẫn: Thầy dạy sợ hãi và đau khổ tột độ đến từ suy nghĩ sai lệch: "ta là thân xác này, ta phải tìm mọi cách lấp đầy sự cô đơn và chạy trốn cái chết". Những suy nghĩ ấy ngược với chân lý mà ta lại nhận là chân lý cuộc đời. Sự an bình bất hoại đến từ việc sống trong sự rõ biết mình là tâm hồn bất tử, đã sống và nhận về đúng chân lý.
• Quán chiếu: Lần gần nhất mình sợ hãi, nỗi sợ ấy đang bảo vệ cái gì: thân xác, danh dự, hay một sự sở hữu nào?
• Nguồn: Hạnh Phúc Thật, Hạnh Phúc Giả

48. Vì sao lấy thân xác nhỏ bé làm điểm tựa để toan tính lại dẫn đến khổ?

• Hướng dẫn: Thầy nói ta lấy thân xác làm điểm tựa để toan tính, nhưng thân xác lại không phải là ta. Thân xác mà ta cho là chết thì khi nó chết ta không chết; ta đã khoác vô tận những bộ quần áo thể xác khác nhau mà chưa chết bao giờ. Toan tính dựa trên một điểm tựa sai thì mọi sự mất mát của thân đều thành sự mất mát của chính mình.
• Quán chiếu: Những quyết định lớn của mình trong năm qua xoay quanh thân xác và sự an toàn của nó đến mức nào?
• Nguồn: Hạnh Phúc Thật, Hạnh Phúc Giả

49. Thầy nói tâm hồn chỉ có ba cảm giác: hạnh phúc, thanh tịnh và bất hạnh. Việc phân biệt rõ cảm giác của tâm hồn với cảm giác của thân xác có ích gì cho việc tu?

• Hướng dẫn: Thân xác thu về những cảm giác trơn thô, nóng lạnh, thơm thối, to nhỏ, các vị giác; tâm hồn thì có hạnh phúc, thanh tịnh và bất hạnh. Thầy nói đánh đồng hai loại cảm giác ấy là cái thấy phàm phu thô thiển. Bóc tách được thì khi thân đau, ta biết tâm không nhất thiết phải đau; đó là cửa đầu tiên để không bị cái đau của thân kéo tâm vào khổ.
• Quán chiếu: Lần tới khi thân mệt hay đau, hãy tự hỏi: đây là cảm giác của thân, còn tâm mình lúc này đang ra sao?
• Nguồn: Hạnh Phúc Thật, Hạnh Phúc Giả

50. Người bị cụt tay chân mà đau khổ tột độ, theo Thầy, là do đâu?

• Hướng dẫn: Thầy dạy khi cụt tay cụt chân thì tâm hồn không cụt. Nhưng nếu tâm hồn tự nhận nó là thân xác, thì khi thân bị cụt nó cho rằng chính nó bị cụt và dẫn tới đau khổ tột độ. Cái khổ lớn nhất không đến từ sự mất mát của thân, mà từ sự đồng hóa mình với thân.
• Quán chiếu: Có khiếm khuyết nào của thân mình, dù nhỏ như một nếp nhăn hay mái tóc bạc, đang làm mình buồn không? Mình đang đồng hóa mình với nó ra sao?
• Nguồn: Hạnh Phúc Thật, Hạnh Phúc Giả

51. Câu nói "Thân xác anh đau nhưng tâm hồn anh rất yên bình và hạnh phúc" mà Thầy trích từ một bộ phim làm nổi bật điều gì?

• Hướng dẫn: Thầy dùng đoạn phim người hấp hối nói với nàng tiên cá để minh họa: thân xác có thể đau đớn tột cùng mà tâm hồn vẫn yên bình. Thân xác chết, tâm hồn không chết; tâm hồn sẽ nhận một thân xác mới tùy theo nghiệp quả và khả năng làm chủ tâm hồn. Hạnh phúc thật có thể có mặt ngay cả lúc cái chết đến.
• Quán chiếu: Nếu hôm nay là ngày cuối, mình có thể nói được câu ấy không? Điều gì đang ngăn mình?
• Nguồn: Hạnh Phúc Thật, Hạnh Phúc Giả

52. Vì sao Thầy nói "các con chưa bao giờ cô đơn"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy quan trọng hơn cả là nhận ra mình chưa bao giờ cô đơn, vì tâm hồn bất tử và chính nó đã tạo ra vũ trụ. Nỗi cô đơn đến từ ý nghĩ mình là một thân xác tách rời, phải tìm mọi cách lấp đầy. Khi thấy mình không tách khỏi tất cả, việc chạy đi lấp đầy sự cô đơn tự lắng xuống.
• Quán chiếu: Mình đang dùng những gì để lấp nỗi cô đơn: điện thoại, công việc, một mối quan hệ? Thử ngồi yên mười phút không lấp gì cả.
• Nguồn: Hạnh Phúc Thật, Hạnh Phúc Giả

53. Để có được hạnh phúc thật, Thầy chỉ ra hai việc phải làm theo thứ tự nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy trước hết phải hiểu đúng chân lý, rồi tự uốn nắn mình sống đúng với chân lý. Hiểu mà không uốn nắn thì chỉ là kiến thức; uốn nắn mà không hiểu thì dễ thành gượng ép. Hạnh phúc thật không phải được ban cho, mà là kết quả của việc sống đúng với sự thật từng ngày.
• Quán chiếu: Trong những điều mình đã hiểu về Đạo, điều nào mình vẫn chưa bắt đầu uốn nắn mình theo?
• Nguồn: Hạnh Phúc Thật, Hạnh Phúc Giả

54. "Có ai trên đời này cướp được hạnh phúc của Phật không?" Vì sao câu trả lời là không?

• Hướng dẫn: Thầy dạy chẳng ai cướp được hạnh phúc của Phật vì hạnh phúc đó không có điều kiện trói buộc và sở hữu. Nếu "tôi phải có cái bánh mì mới hạnh phúc" thì ai cướp cái bánh mì là cướp luôn hạnh phúc của tôi. Còn "chẳng có gì tôi vẫn hạnh phúc" thì hạnh phúc ấy không ai cướp được.
• Quán chiếu: Ai hay điều gì trong đời mình đang "nắm giữ" hạnh phúc của mình? Mình đã trao quyền đó cho họ từ khi nào?
• Nguồn: Thế giới này là thật hay là ảo?

55. Khi tâm hồn đã ra điều kiện cho hạnh phúc, vì sao Thầy nói nó "không còn lối thoát"?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ ra tâm hồn trói buộc lừa dối đã ra điều kiện: phải được thỏa mãn mới hạnh phúc, không được thỏa mãn thì đau khổ cùng cực. Chẳng có gì là của ta mà cứ muốn là của ta, nên mọi sự đến và đi liền trở thành cực hình: không chấp nhận được mất mát, không chấp nhận được chia ly. Vì sự vật luôn biến đổi, điều kiện ấy không bao giờ được giữ mãi, nên khổ là tất yếu.
• Quán chiếu: Hãy liệt kê những "điều kiện hạnh phúc" mình đang đặt ra. Điều kiện nào trong đó chắc chắn sẽ thay đổi?
• Nguồn: Thế giới này là thật hay là ảo?

56. Tình huống: người thân vừa qua đời và mình đau đớn. Theo lời Thầy về hạnh phúc thật, mình có phải "không được buồn" không?

• Hướng dẫn: Thầy không dạy chối bỏ cảm xúc, mà dạy thấy rõ nguồn gốc của đau khổ tột độ: ý nghĩ chết là hết và ta mất người ấy vĩnh viễn. Thân xác người thân mất đi nhưng tâm hồn không chết, sẽ nhận thân mới theo nghiệp quả. Nỗi buồn có thể có mặt, nhưng khi tâm không còn bị quan niệm sai lệch và sự bám víu chi phối, sự an bình bên trong vẫn có thể có mặt cùng lúc.
• Quán chiếu: Trong nỗi nhớ một người đã khuất, phần nào là tình thương, phần nào là sự không chấp nhận sự thật?
• Nguồn: Hạnh Phúc Thật, Hạnh Phúc Giả · Chết Không Phải Là Hết

5. Thân xác, tâm hồn và cái chết

57. Thầy nói để thực hành sống trong sự thật phải biết "tập quán nghiệp" dẫn dắt mình không chân thật. Tập quán nghiệp căn bản nhất ấy là gì?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ ra trong vô lượng kiếp ta đã tạo nên tập quán nghiệp: lúc nào cũng nghĩ ta là cái xác này và chết là hết. Đó là một thói quen nhìn đã thành nếp, không phải một kết luận ta đã suy xét. Thấy được thói quen ấy là bước đầu để sống chân thật.
• Quán chiếu: Trong một ngày, mình nghĩ "tôi là thân này" bao nhiêu lần mà không hề nhận ra?
• Nguồn: Chết Không Phải Là Hết

58. Thầy "chứng minh" chết không phải là hết bằng cách bóc tách cảm giác. Hãy tự kiểm lại hai kinh nghiệm Thầy nêu trong chính đời mình.

• Hướng dẫn: Thầy hỏi: đã bao giờ đau khổ mà thân xác còn nguyên vẹn chưa, như lúc thất tình hay bị đổ oan? Đã bao giờ bị ngã đau mà vẫn hạnh phúc chưa, như lúc vui đùa bị ngã? Đó là lúc thấy tâm hồn đau mà thân không đau, và thân đau mà tâm hồn không đau. Nếu hai loại cảm giác tách được như vậy thì thân chết chưa chắc tâm hồn đã chết.
• Quán chiếu: Hãy nhớ lại một lần cụ thể mình đau lòng mà thân không sao, và một lần thân đau mà lòng vui. Hai điều đó cho mình thấy gì?
• Nguồn: Chết Không Phải Là Hết

59. Nhiều người sinh ra đã khuyết tật mà sống tích cực và hạnh phúc hơn hàng tỷ người lành lặn. Thầy dùng điều này để chỉ ra gì?

• Hướng dẫn: Thầy dạy thân xác có thể què mà tâm hồn không què; và cũng như thế, thân xác chết mà tâm hồn không chết. Hạnh phúc không đo bằng sự hoàn hảo của ngũ quan. Người lành lặn mà khổ là vì tâm đã đồng hóa với thân và những điều kiện của thân.
• Quán chiếu: Mình có đang coi sức khỏe, vẻ ngoài hay sự đủ đầy của thân là điều kiện bắt buộc của hạnh phúc không?
• Nguồn: Chết Không Phải Là Hết

60. Vì sao Thầy nói "cái chết chính là khởi đầu của sự sinh ra"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy cái chết chỉ là sự chết đi của cái vỏ bên ngoài, và sẽ lại có cái vỏ khác, ví như tôm cua lột xác. Cái chết là khởi đầu của một kiếp mới. Như sóng trở về biển rồi sóng mới lại hình thành, sự sống không dừng lại ở cái chết của một thân.
• Quán chiếu: Nếu cái chết là một lần lột xác, thì điều gì mình đang làm hôm nay sẽ theo mình sang "chiếc vỏ" kế tiếp?
• Nguồn: Chết Không Phải Là Hết · Thế nào là sống trong sự thật?

61. Vì sao quan điểm "chết là hết" lại nguy hiểm cho chính người giữ nó?

• Hướng dẫn: Thầy cảnh báo quan điểm ấy khiến người ta rơi vào nỗi sợ hãi tột độ lúc lìa đời và đọa vào cõi thấp. Người tin chết là hết thì đối diện cái chết như đối diện sự mất tất cả, nên tâm hoảng loạn đúng vào lúc cần tỉnh táo nhất. Hiểu đúng không phải để yên tâm buông thả, mà để chuẩn bị tâm cho giây phút ấy.
• Quán chiếu: Khi nghĩ đến cái chết của chính mình, cảm giác đầu tiên khởi lên là gì? Hãy ngồi yên và nhìn nó.
• Nguồn: Chết Không Phải Là Hết

62. "Nếu có kiếp trước, sao tôi không nhớ gì?" Thầy trả lời câu hỏi này thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy đưa ví dụ: nếu kiếp trước là con nai bị bầy thú xé xác trong sợ hãi và đau đớn tột độ, ta có muốn nhớ mãi cảm giác ấy không, hay muốn quên thật nhanh? Vô lượng kiếp khổ đau như thế là do chính ta muốn quên, chẳng ai bắt ta quên. Không nhớ được là vì ta bị chính nỗi sợ do ta tạo ra bao trùm, ức chế.
• Quán chiếu: Trong đời này, có ký ức nào mình cố tình không nhìn lại vì sợ đau? Nó đang ảnh hưởng đến mình ra sao?
• Nguồn: Chết Không Phải Là Hết

63. Thầy nói người chiến thắng mọi nỗi sợ xứng đáng nhớ được vô lượng kiếp. Chiến thắng sợ hãi thật khác với tỏ ra liều lĩnh ở chỗ nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy chiến thắng sợ hãi không phải là tỏ ra liều lĩnh trong một giai đoạn, mà là sự chiến thắng thông tỏ của trí tuệ: thắng bằng thấu hiểu và thấy rõ trọn vẹn sự thật. Liều lĩnh chỉ là che nỗi sợ bằng một tư thế mạnh, rồi nỗi sợ vẫn còn đó. Thấy rõ sự thật thì nỗi sợ không còn chỗ bám.
• Quán chiếu: Có lúc nào mình tỏ ra cứng cỏi chỉ để không ai thấy mình đang sợ không?
• Nguồn: Chết Không Phải Là Hết

64. Thầy nói những người mình cho là cha mẹ, dòng tộc chỉ là bóng của giấc mộng, là trò chơi do tâm hồn tạo ra. Lời này có nghĩa là coi nhẹ cha mẹ không?

• Hướng dẫn: Thầy đang chỉ vào tầng sự thật: tâm hồn không có cấu tạo nên không ai đẻ ra được, và toàn bộ luân hồi vũ trụ là trò chơi do tâm hồn tạo ra. Lời này phá cái thấy "phải có ai đẻ ra mình thì mình mới tồn tại", không phải lời dạy vô ơn. Ở tầng đời sống, Thầy vẫn dạy lòng biết ơn và tình thương với tất cả, huống gì với cha mẹ.
• Quán chiếu: Khi hiểu cha mẹ và mình cùng là những con sóng của một biển, lòng biết ơn của mình với cha mẹ đổi khác thế nào?
• Nguồn: Thế nào là sống trong sự thật?

65. Thầy nói lúc chết, nếu quyến luyến người thân thì có thể bị oan gia hóa hiện thành người thân để lừa về cõi quỷ. Bài học cho người đang sống là gì?

• Hướng dẫn: Thầy dạy nếu không chạy theo tâm sở hữu, không bám víu người thân, không bị tình cảm bi lụy chi phối thì chẳng gì lừa được mình. Sự bám víu lúc chết không tự nhiên sinh ra, mà là tập quán được nuôi trong suốt đời sống. Vì vậy phải tập thương mà không trói buộc ngay từ bây giờ.
• Quán chiếu: Tình thương của mình với người thân có chỗ nào đang là sự sở hữu, là "người ấy phải ở bên mình"?
• Nguồn: Bệnh muốn hoàn thành việc thế gian rồi mới học Pháp học Đạo

66. Theo Thầy, ba tâm tham, sân, si khởi lên lúc cận tử nghiệp dẫn về ba cõi nào, và vì sao điều đó liên quan đến cách mình sống hôm nay?

• Hướng dẫn: Thầy dạy người sân đến mất kiểm soát là gieo nhân đọa địa ngục, người si đến mù mịt là gieo nhân đọa súc sanh, người tham đến mất kiểm soát hành vi là gieo nhân đọa ngạ quỷ. Ngay lúc còn sống mà không kiểm soát nổi mình, thì lúc chết những khó chịu ập đến gấp ngàn lần, không thể tự chủ. Vì vậy tỉnh thức trong đời sống là chuẩn bị cho giây phút cận tử.
• Quán chiếu: Trong ba tâm tham, sân, si, tâm nào đang mạnh nhất trong mình? Hôm nay mình đã để nó dẫn mình bao nhiêu lần?
• Nguồn: Trong quá trình tu đạo các con phải biết mình đang ở đâu

67. Người học hiểu "chết không phải là hết, tâm hồn bất tử" rồi sinh tâm coi thường đời này, nghĩ còn nhiều kiếp để tu. Chỗ lầm ở đâu?

• Hướng dẫn: Thầy dạy tâm hồn sẽ nhận thân mới tùy theo nghiệp quả và khả năng làm chủ tâm hồn, nên đời này chính là nơi tạo ra kiếp sau. Hiểu chết không phải là hết là để thôi sợ hãi và sống đúng, không phải để trì hoãn. Thầy còn nhấn mạnh: cái chết có thể ập tới bất cứ lúc nào, nếu không phải ngay bây giờ học Đạo thì khi nào?
• Quán chiếu: Có việc tu nào mình đang hẹn "để sau" không? Nếu không có "sau", mình sẽ làm gì hôm nay?
• Nguồn: Hạnh Phúc Thật, Hạnh Phúc Giả · Bệnh muốn hoàn thành việc thế gian rồi mới học Pháp học Đạo

6. Học Đạo ngay bây giờ – biết mình đang ở đâu

68. Vì sao Thầy gọi "muốn hoàn thành việc thế gian rồi mới học Đạo" là một căn bệnh nguy hiểm?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ ra khi cho rằng phải hoàn thành việc thế gian thì mới thoải mái, đó là tâm sở hữu, sở hữu kết quả. Nó đồng nghĩa với tuyên bố: nếu không hoàn thành, tôi sẽ khó chịu, đau khổ, dằn vặt. Mà mọi thỏa mãn chỉ là tạm thời và cái chết có thể đến bất cứ lúc nào, nên người mang bệnh này sẽ chết giữa những dự định dang dở.
• Quán chiếu: Câu "đợi xong việc này đã" mình đã nói với việc tu bao nhiêu lần rồi?
• Nguồn: Bệnh muốn hoàn thành việc thế gian rồi mới học Pháp học Đạo

69. Theo Thầy, tại sao chúng sanh khổ và trôi lăn luân hồi?

• Hướng dẫn: Thầy dạy vì tâm dính mắc nên không chấp nhận được bản chất biến đổi của cuộc sống và mọi sự vật hiện tượng. Đang ăn ngon dừng ăn là khổ, đang yêu chia tay là khổ, đang giàu phá sản là khổ, đang khỏe bệnh là khổ. Mà lẽ ra trong tất cả những biến đổi ấy vẫn có thể vui.
• Quán chiếu: Hôm nay có điều gì đang dừng lại, đổi khác, mà mình không muốn nó đổi? Mình có thể vui với sự đổi khác ấy không?
• Nguồn: Bệnh muốn hoàn thành việc thế gian rồi mới học Pháp học Đạo

70. "Đang giàu có, phá sản vẫn vui" nghe có vẻ phi thực tế. Thầy muốn chỉ ra điều gì qua những câu như vậy?

• Hướng dẫn: Thầy không bảo người học giả vờ vui hay không lo liệu gì, mà chỉ ra rằng cái khổ không nằm ở sự phá sản, mà ở tâm dính mắc không chấp nhận sự biến đổi. Khi tâm không dính mắc, ta vẫn xoay xở hết sức mà không bị cảm giác mất mát nhấn chìm. Đây là một hướng để luyện tâm, không phải một khẩu hiệu để gồng lên.
• Quán chiếu: Nhớ lại một lần mất mát vật chất: phần khổ lớn nhất đến từ sự thiếu thốn thật, hay từ ý nghĩ "đáng lẽ không phải thế"?
• Nguồn: Bệnh muốn hoàn thành việc thế gian rồi mới học Pháp học Đạo

71. Vì sao tự khoác lên mình một "sứ mệnh" lớn lao lại bị Thầy xem là nặng hơn nữa?

• Hướng dẫn: Thầy dạy khi có sứ mệnh để chiến đấu, để hành động thì đó là dính mắc, là trụ, là tâm sở hữu, nên sẽ phát sinh tâm phản kháng, dẫn tới tự đày đọa và trôi lăn. Thay vì thấy mình là Phật tánh, là bổn thể "Sắc tức thị Không", ta nhốt mình vào ý niệm vọng tưởng không thoát ra được. Đau khổ, trói buộc và thù hận là điều có thể thấy trước.
• Quán chiếu: Có vai trò nào mình đang ôm như một sứ mệnh ("mình phải là người…") khiến mình dễ bực bội khi mọi việc không theo ý?
• Nguồn: Bệnh muốn hoàn thành việc thế gian rồi mới học Pháp học Đạo

72. Thầy nói chỉ học Đạo khi đã thỏa mọi ước nguyện thế gian cũng giống như tuyên bố "Tôi sẽ lừa dối chính mình và che đậy mọi nỗi sợ cho đến khi kiệt sức". Vì sao?

• Hướng dẫn: Vì chờ thỏa mãn hết mới học Đạo là tiếp tục dùng sự thỏa mãn để che lấp nỗi sợ bên trong. Mà mọi thỏa mãn chỉ là tạm thời, nên việc che đậy ấy không bao giờ xong; ta chỉ dừng lại khi đã kiệt sức hoặc khi cái chết đến. Thầy hỏi: nếu không phải ngay bây giờ học Đạo chiến thắng chính mình thì khi nào?
• Quán chiếu: Những ước nguyện mình đang chờ thỏa mãn, nếu đạt được hết, mình có thật sự hết sợ không?
• Nguồn: Bệnh muốn hoàn thành việc thế gian rồi mới học Pháp học Đạo

73. Thầy dạy chấp nhận "mọi việc trên đời đều là những việc không hoàn thành". Điều đó có nghĩa là làm việc qua loa không?

• Hướng dẫn: Thầy nói rõ: vẫn gắng hết sức làm mọi việc, mà kết quả đúng ý thì tốt, trái ý cũng vẫn tốt, kể cả không thấy kết quả nào cũng vẫn tốt. Chấp nhận mọi kết quả của không hoàn thành là tự cởi trói cho mình. Không tự trói mình vào kết quả hay sứ mệnh, nhưng không bỏ bê hành động.
• Quán chiếu: Chọn một việc mình đang làm dở và thử làm nó hết lòng hôm nay mà không đòi nó phải xong theo ý mình.
• Nguồn: Bệnh muốn hoàn thành việc thế gian rồi mới học Pháp học Đạo

74. Tình huống: mình dồn hết sức cho một dự án và nó thất bại. Lời dạy "kết quả trái ý cũng vẫn tốt" giúp mình nhìn lại thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy nỗi khó chịu, dằn vặt khi thất bại là dấu hiệu của tâm sở hữu kết quả. Sự thất bại vẫn là một biến đổi tự nhiên của cuộc sống, không phải lời phán xét về mình. Nhìn được như vậy thì vẫn rút kinh nghiệm và tiếp tục, mà không mang thêm lớp khổ thứ hai là oán trách bản thân.
• Quán chiếu: Sau một thất bại, mình đang học được gì, hay chỉ đang trách mình? Viết ra một điều học được.
• Nguồn: Bệnh muốn hoàn thành việc thế gian rồi mới học Pháp học Đạo · Đạo Là Gì (Phần 3)

75. Thầy nói trong quá trình tu đạo phải "biết mình đang ở đâu". Biết mình đang ở đâu là biết điều gì?

• Hướng dẫn: Thầy dạy đó là biết rất rõ mình đang sống trong thế giới của sắc tướng và bản ngã. Trong phạm vi sắc này có phân chia cấp bậc đạo quả rất cụ thể, từ Phàm đến Thánh đến Bồ Tát đến Phật. Biết mình đang ở đâu thì mới biết việc mình cần làm, không nhảy cóc sang việc của bậc khác.
• Quán chiếu: Nếu thành thật, trong những va chạm gần đây, mình đang ở cấp nào: đã làm sạch được niệm tham sân si chưa?
• Nguồn: Trong quá trình tu đạo các con phải biết mình đang ở đâu

76. Công an hỏi tên mà trả lời "tôi không tên không tuổi" vì mình là Tánh Không. Vì sao Thầy gọi đó là "ngáo đạo"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy đó là không biết mình đang ở đâu: đang sống trong thân xương thịt, trong sắc tướng, mà lại lôi lý Tánh Không ra để đáp một câu hỏi đời thường. Lý cao đem dùng sai chỗ không làm người ta cao hơn, mà chỉ cho thấy sự lẫn lộn. Người biết mình đang ở đâu thì trả lời tên tuổi đàng hoàng.
• Quán chiếu: Mình có hay dùng từ ngữ Đạo để nói về những chuyện đời thường, khiến người khác khó hiểu hay xa lánh Đạo không?
• Nguồn: Trong quá trình tu đạo các con phải biết mình đang ở đâu

77. Từ Phàm sang Thánh phải làm gì, theo Thầy? Và dấu hiệu nào cho thấy mình vẫn là chúng sanh phàm phu?

• Hướng dẫn: Thầy dạy từ Phàm sang Thánh thì phải giữ giới và luyện Đạo tỉnh thức. Trong mọi va chạm, trái ý, nghịch cảnh mà chưa làm sạch được niệm tham sân si thì phải nhận ra ngay mình đang là chúng sanh phàm phu. Nhận ra như vậy không phải để tự ti, mà để biết việc cần làm.
• Quán chiếu: Lần va chạm gần nhất, niệm tham sân si của mình sạch đến đâu? Mình có dám gọi mình là phàm phu không?
• Nguồn: Trong quá trình tu đạo các con phải biết mình đang ở đâu

78. Thầy ví người biết mình còn yếu phải nương vào pháp phương tiện như vào rừng thì phải mặc đồ phòng hộ. Những pháp phương tiện ấy là gì và vì sao không được bỏ?

• Hướng dẫn: Thầy dạy khi vào rừng mà không có thần thông thì phải mặc đồ phòng hộ; cũng vậy, biết mình còn yếu thì phải nương vào pháp phương tiện để trưởng thành: tụng kinh niệm Phật, lễ lạy sám hối, bố thí cúng dàng, giữ giới thiền định, và áp dụng Đạo tỉnh thức vào thực tế. Bỏ pháp phương tiện khi chưa có định lực là tự đi vào rừng tay không.
• Quán chiếu: Trong các pháp phương tiện ấy, pháp nào mình đang lơ là vì cho là "hình thức"? Mình đã đủ mạnh để bỏ nó chưa?
• Nguồn: Trong quá trình tu đạo các con phải biết mình đang ở đâu

79. Gặp chuyện làm mình thấy nhục, Thầy dạy tự trấn an bằng những câu nào? Vì sao những câu đơn giản ấy lại khó làm?

• Hướng dẫn: Thầy dạy tự trấn an ngay: nhục một tí thì đã làm sao, thiệt một tí thì đã làm sao, đời không rực rỡ thì đã sao. Nghe đơn giản mà quá khó với nhiều người, vì thường tham sân si đã đời rồi mới nhớ đến lời dạy. Cái khó không nằm ở câu nói, mà ở chỗ nhớ ra nó đúng lúc.
• Quán chiếu: Hôm nay, khi có chuyện làm mình tự ái, hãy thử nói thầm "nhục một tí thì đã làm sao" trước khi đáp lại.
• Nguồn: Trong quá trình tu đạo các con phải biết mình đang ở đâu

80. Thầy nói người gặp chuyện nhỏ mà "sân tím mặt, sân đỏ mặt" là đang gieo nhân đọa địa ngục rất nặng. Vì sao một cơn giận nhỏ lại hệ trọng như vậy?

• Hướng dẫn: Thầy lập luận: ngay lúc còn sống mà còn không kiểm soát nổi mình trước chuyện nhỏ, thì lúc chết khi những khó chịu ập đến gấp ngàn lần, chịu đọa là chắc chắn. Cơn giận nhỏ không nhỏ, vì nó là thói quen đang được huân tập. Tương tự, si đến mất kiểm soát gieo nhân súc sanh, tham đến mất kiểm soát gieo nhân ngạ quỷ.
• Quán chiếu: Chuyện nhỏ nhất gần đây làm mình nổi giận là chuyện gì? Nếu nhân nó lên ngàn lần, mình sẽ ra sao?
• Nguồn: Trong quá trình tu đạo các con phải biết mình đang ở đâu

81. Khi học đạo, Thầy dặn chọn vị thầy thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy hãy học cách lựa chọn vị thầy chánh để học, lựa chọn vị thầy có Giới – Định – Tuệ, ít nhất là vị thầy có giữ giới. Đây là tiêu chuẩn tối thiểu mà người mới có thể dựa vào. Chọn thầy không dựa vào sự nổi tiếng hay khả năng lạ, mà dựa vào giới hạnh.
• Quán chiếu: Khi theo học một người, mình đang dựa vào điều gì: lời nói hay, sự nổi tiếng, hay giới hạnh của họ?
• Nguồn: Trong quá trình tu đạo các con phải biết mình đang ở đâu

82. Theo Thầy, mục tiêu đầu tiên khi tu đạo là gì, trước khi tính đến các pháp cao hơn?

• Hướng dẫn: Thầy dạy mục tiêu đầu tiên là phải trở nên hoàn toàn thuần thiện, sạch không niệm ác, rồi mới tính tiến tu vào các pháp cao hơn. Đây là thứ tự không thể đảo. Người chưa thuần thiện mà vội bàn chuyện vượt thiện ác là xây nhà từ nóc.
• Quán chiếu: Có niệm ác nào vẫn thường khởi lên trong mình mà mình đã quen đến mức không để ý không?
• Nguồn: Trong quá trình tu đạo các con phải biết mình đang ở đâu

83. "Hiểu mình là Phật tánh" khác "ảo tưởng mình là Phật" ở chỗ nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy hiểu mình là Phật tánh (tính chất Phật) và biết trình độ của mình là chúng sanh thì được; còn cho mình là Phật là ảo tưởng. Hiểu Phật tánh giúp người học không tự ti và biết mình có thể thành tựu; ảo tưởng là Phật thì khiến người học bỏ giới, bỏ điều phục. Phân biệt được hai điều này là tự bảo vệ mình trên đường tu.
• Quán chiếu: Khi nghe "mình sẵn có Phật tánh", mình thấy được khích lệ để tu hơn, hay thấy như mình không cần tu nữa?
• Nguồn: Trong quá trình tu đạo các con phải biết mình đang ở đâu · Gốc của Đạo

7. Căn bản tu đạo: Đạo tỉnh thức

84. Vì sao Thầy nói đạo giải thoát "vừa là cam lồ vừa là thuốc độc", và người học phải làm gì để không bị dính độc?

• Hướng dẫn: Thầy dạy đạo giải thoát là giáo lý tối thượng của chư Phật, khó tới mức gần như chẳng ai hiểu được, nên một lời thuyết ra vừa là cam lồ vừa là thuốc độc. Muốn không bị dính độc thì bắt buộc phải trang bị căn bản tu đạo và hiểu rõ lộ trình từ chúng sanh thành Phật. Người thiếu căn bản mà nghe pháp cao sẽ dễ hiểu lệch và dùng nó để biện hộ cho bản ngã.
• Quán chiếu: Có lời dạy cao nào mình đã hiểu theo hướng có lợi cho sự buông lỏng của mình không?
• Nguồn: Căn bản tu đạo: Đạo tỉnh thức

85. Căn bản tu đạo là gì, và "tỉnh" nghĩa là gì theo Thầy?

• Hướng dẫn: Căn bản tu đạo là làm sao để mình từ mê thành tỉnh, chưa nói đến giải thoát. Tỉnh là biết lấy tâm làm gốc để xử lý mọi việc, đặc biệt là việc bất như ý, vì vạn vật do tâm sanh. Có việc trái ý thì không đổ lỗi cho hoàn cảnh, không đổ lỗi cho người khác, mà nhìn ngay tâm mình trước, ngoại cảnh tính sau.
• Quán chiếu: Khi gặp chuyện trái ý hôm nay, câu đầu tiên trong đầu mình là "tại ai" hay "tâm mình đang thế nào"?
• Nguồn: Căn bản tu đạo: Đạo tỉnh thức

86. Thầy nói tư tưởng luôn đày đọa ta trong nỗi sợ và đau khổ: sợ vì chẳng biết sự thật mình là ai, khổ vì không có đại định để chấp nhận sự biến đổi. Hai gốc này hiện ra thế nào trong đời mình?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ ra ta sợ hãi sự biến đổi, chạy trốn sự biến đổi, mà sự biến đổi lại là sự thật. Không biết mình là ai thì bám vào thân, vào danh, vào của cải làm chỗ dựa, nên cái gì lay động những thứ ấy cũng làm mình sợ. Không có định lực thì mỗi thay đổi đều thành bất như ý, rồi tham sân si nổi lên đổ tội cho hoàn cảnh, người khác và chính mình.
• Quán chiếu: Nỗi lo lớn nhất của mình hiện nay là lo một điều gì đó sẽ thay đổi, hay lo nó không thay đổi? Nó đang bám vào "cái tôi" nào?
• Nguồn: Gốc của Đạo

87. Bước 1 của Đạo tỉnh thức là nhận diện. Trong một va chạm giao thông, nhận diện diễn ra thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy khi va chạm giao thông, bị thiệt hại sức khỏe, tài sản thì rất dễ nổi sân. Tỉnh thức là không lập tức lao theo cảm xúc, mà bước đầu phát hiện được: tôi đang sân, tôi đang tham, tôi đang si, tôi đang kiêu ngạo, tôi đang đố kỵ. Sự phát hiện nhanh ấy Thầy gọi là tỉnh thức.
• Quán chiếu: Hôm nay, mỗi khi thấy cảm xúc mạnh khởi lên, hãy thầm gọi tên nó ("mình đang sân") trước khi làm bất cứ điều gì.
• Nguồn: Căn bản tu đạo: Đạo tỉnh thức

88. Bước 2 là "dừng lại và làm phẳng tâm". Nếu bên trong vẫn còn tham sân si, thì làm phẳng có phải là giả tạo không?

• Hướng dẫn: Thầy dạy do thấy sự nguy hiểm của việc đắm vào tham sân si mà học cách nhắc mình chậm lại, dừng lại. Bên trong vẫn tồn tại tham sân si nhưng chúng bắt đầu không làm gì được mình: sự việc căng đến mấy mặt vẫn phẳng, lời nói hiền hòa, rồi xử lý việc theo ý mình trong khi vẫn nhận biết tham sân si. Đây không phải che giấu, vì mình vẫn thấy rõ chúng; đó là không để chúng cầm lái.
• Quán chiếu: Lần tới khi nóng giận, hãy giữ nét mặt phẳng và giọng hiền trong một phút, và quan sát cơn giận bên trong mà không theo nó.
• Nguồn: Căn bản tu đạo: Đạo tỉnh thức

89. Ví dụ người nhân viên khúm núm trước sếp nhưng lại sân si với người yếu hơn cho thấy điều gì về tham sân si?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ ra người ấy không dám sân với sếp vì sợ mất việc, nhưng lại sân với người ngang bằng hoặc yếu hơn. Như vậy sân si được hay không là do chính người đó tự cấp cho mình cái quyền đó. Tham sân si không phải là thứ tự nhiên bột phát không kiểm soát được, mà là thứ ta cho phép.
• Quán chiếu: Mình dễ nổi nóng với ai nhất? Có phải là người mình nghĩ "không làm gì được mình" không?
• Nguồn: Căn bản tu đạo: Đạo tỉnh thức

90. "Tự thu hồi cái quyền tham, sân, si" là giữ giới thế nào trong đời sống hằng ngày?

• Hướng dẫn: Thầy dạy bước 3 là giữ kỷ luật rất nghiêm, không cho phép mình tham sân si, gọi là giữ giới không tham sân si. Khi đã thu hồi cái quyền ấy thì giới luật như một nút báo động trong mọi va chạm, khiến mình không bị đắm vào sự chi phối của tham, sân, si, kiêu mạn, đố kỵ. Không có giới này thì hai bước nhận diện và dừng lại không đứng vững.
• Quán chiếu: Hãy chọn một người mình hay gắt gỏng và tự hứa: với người này, mình thu hồi cái quyền nổi nóng trong tuần này.
• Nguồn: Căn bản tu đạo: Đạo tỉnh thức

91. Hình ảnh "quả bóng cao su" giải thích vì sao chúng sanh không nên đắm vào tham sân si như thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy ví bản ngã như quả bóng cao su nhỏ; hơi thở tham, sân, si, thù hận thổi vào làm nó phồng lên và phát nổ, biến người ta thành những con quỷ sống chịu khổ luân hồi. Nếu bản ngã trở nên vô ngã thì dù thế giới thổi vào bao nhiêu tham sân si vẫn thấy biết ơn và hạnh phúc. Khi chưa là quả bóng vô ngã bất tận thì đừng bao giờ học đắm vào tham sân si; đó là cách khôn nhất.
• Quán chiếu: "Quả bóng" của mình hôm nay đã căng đến đâu? Điều gì đang thổi thêm hơi vào nó?
• Nguồn: Căn bản tu đạo: Đạo tỉnh thức

92. Bước 4 là chánh tư duy mở rộng tâm thức. Hãy đi theo chuỗi câu hỏi Thầy gợi ý bắt đầu từ "Vì sao tôi khổ?".

• Hướng dẫn: Thầy gợi ý: khổ đến từ đâu? Từ sự bất như ý. Bất như ý đến từ đâu? Từ tâm sở hữu, như sở hữu người yêu nay người ta bỏ đi. Tâm sở hữu đến từ bản ngã; bản ngã cần đồ ăn; đồ ăn từ Trái Đất, Trái Đất từ Hệ Mặt Trời, Hệ Mặt Trời từ vũ trụ, và vũ trụ được cấu thành bởi tất cả. Hóa ra mình to lớn mà không biết, vậy sao lại ích kỷ nhỏ hẹp như thế?
• Quán chiếu: Lấy một nỗi khổ đang có và tự đi hết chuỗi câu hỏi ấy, thành thật với từng câu trả lời.
• Nguồn: Căn bản tu đạo: Đạo tỉnh thức

93. Thầy dạy Đạo Phật dạy sống trong đối cực nhị nguyên mà không trụ, không dính mắc, chứ không dạy chối bỏ nhị nguyên để đi vào vô vi. Hai lối này khác nhau thế nào khi mình gặp một việc trái ý?

• Hướng dẫn: Chối bỏ nhị nguyên là rút lui, không hành động, không nêu ý kiến, coi mọi việc "chẳng có gì đáng bận"; Thầy gọi đó là đi vào vô vi. Sống trong nhị nguyên mà không trụ là vẫn phân biệt, vẫn làm, vẫn nói, nhưng không có sự khó chịu nào nổi lên, dù chỉ nhỏ bằng con kiến, và kết quả ra sao cũng đều tốt. Người tu không trốn khỏi việc trái ý, mà học đi qua nó với tâm không bị cuốn.
• Quán chiếu: Với một việc trái ý đang có, mình đang né tránh nó, đang lao vào chống lại nó, hay đang xử lý nó mà tâm không dậy sóng?
• Nguồn: Gốc của Đạo

94. Bước 5 nói lòng biết ơn và tình thương chính là tỉnh thức. "Tôi đã biết thương tôi" ở đây có nghĩa là gì?

• Hướng dẫn: Thầy dạy biết thương tôi là không còn để tham sân si, thù hận, kiêu mạn, đố kỵ chi phối tôi nữa; là tự cứu mình khỏi cảnh đọa khổ trong kiếp này và nhiều kiếp sau bằng cách điều phục bản ngã; là tự giác học và luyện tập mở rộng tâm. Thương mình ở đây không phải chiều chuộng mình, mà là không để mình bị tâm nhỏ hẹp làm hại.
• Quán chiếu: Hôm nay mình đã "thương mình" theo nghĩa Thầy dạy chưa, hay chỉ mới chiều chuộng những đòi hỏi của mình?
• Nguồn: Căn bản tu đạo: Đạo tỉnh thức

95. Vì sao Thầy dạy dù bị tát, bị hại, người tỉnh thức vẫn thấy biết ơn? Lòng biết ơn ấy không phải là cam chịu sao?

• Hướng dẫn: Thầy dạy vì không có những điều người kia mang đến thì tôi chẳng biết tôi là ai, và không có cơ hội luyện tập chiến thắng chính mình; đó gọi là thánh quả. Và vì tôi đã biết thương tôi, tôi thấy người kia chưa biết thương họ, còn mê mờ trong bản ngã, nên tôi thấy thương họ. Đây không phải cam chịu, vì người tỉnh thức vẫn có thể bảo vệ mình; chỗ khác là tâm không còn hận.
• Quán chiếu: Nghĩ về một người đã làm mình tổn thương: họ đã giúp mình thấy điều gì về chính mình mà trước đây mình không thấy?
• Nguồn: Căn bản tu đạo: Đạo tỉnh thức

96. Thầy nói tham sân si biến thành biết ơn và tình thương chính là Diệt đế và Đạo đế. Như vậy "diệt" ở đây có phải là tiêu diệt tham sân si không?

• Hướng dẫn: Thầy dạy trong va chạm trái ý mà khởi được lòng biết ơn và tình thương là bước vào đức hạnh bình đẳng; tham sân si biến thành biết ơn và tình thương, đấy là Diệt đế và Đạo đế. Chữ "biến thành" cho thấy đây là chuyển hóa, không phải tiêu diệt. Đạo đế là căn bản của đạo, là nền tảng cho đạo giải thoát.
• Quán chiếu: Mình đang cố "dập tắt" cơn giận hay đang tập chuyển nó thành một điều khác? Hai cách ấy để lại trong mình cảm giác khác nhau thế nào?
• Nguồn: Căn bản tu đạo: Đạo tỉnh thức

97. Vì sao Thầy yêu cầu học thuộc năm bước Đạo tỉnh thức "làm cẩm nang tu đạo, làm tài sản trong vô lượng kiếp"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy hãy học đạo tỉnh thức trước rồi mới vào đạo giải thoát được; Đức Phật Thích Ca cũng thuyết Tứ diệu đế vài chục năm rồi mới vào pháp Đại thừa. Lúc va chạm đến, không có thời gian để lật sách; chỉ những gì đã thuộc lòng và đã tập thành thói quen mới kịp hiện ra. Vì vậy thuộc lòng là để lời dạy có mặt đúng lúc cần.
• Quán chiếu: Không nhìn lại bài, mình có kể ra được đủ năm bước không? Bước nào mình hay quên nhất khi va chạm?
• Nguồn: Căn bản tu đạo: Đạo tỉnh thức

98. Thầy nói gốc của Đạo là gì, và vì sao ngày nay nhiều người tu mà "mất gốc"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy gốc của Đạo là định lực không lạc vào đối cực nhị nguyên cùng với sự hiển lộ bao trùm của Phật tánh, còn gọi là Trung Đạo. Người tu mất gốc là người không nhận ra việc lớn nhất cần làm là chiến thắng sự chi phối của tư tưởng, không đi theo con đường Giới – Định – Tuệ. Họ bị chính tư tưởng của việc học trí tuệ chi phối, nên càng học càng thêm bệnh.
• Quán chiếu: Việc học Đạo của mình đang làm mình bớt bị tư tưởng sai khiến, hay đang thêm cho mình nhiều tư tưởng để tự hào?
• Nguồn: Gốc của Đạo

99. Vì sao Thầy nói nghe về các chiều không gian, bí mật các cõi, được bảo "ngươi đã là Phật" mà "sướng run người" là một cái bẫy?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ ra vì tư tưởng luôn đày đọa ta trong nỗi sợ và đau khổ, nên ta khao khát thỏa mãn sự tò mò để thấy bớt khổ, thay vì giải quyết tận gốc vấn đề của tâm. Tiếp nhận vô vàn tư tưởng người khác chỉ để thỏa mãn tư tưởng sợ hãi của mình; tư tưởng mạnh lên thì ta thấy mình mạnh lên, mà không biết đó là cái bẫy. Món ăn kiến thức cũng biến đổi, dẫn tới bất như ý và khổ.
• Quán chiếu: Loại nội dung Đạo nào làm mình thích thú nhất? Nó giúp mình điều phục tâm, hay chỉ làm mình thấy mình đặc biệt?
• Nguồn: Gốc của Đạo

100. Thầy dạy mọi tư tưởng cao siêu là để học cách "nhìn xuống" chứ không phải "nhìn lên". Nhìn xuống và nhìn lên khác nhau thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy nhìn xuống là giữ Giới – Định – Tuệ. Nhìn lên là nuông chiều tư tưởng, trở nên tinh tướng kiêu ngạo, thay vì luyện tâm để thắng tưởng thì lại chiều tưởng; đến khi bị ngũ ấm ma chi phối thì khinh chê Thầy và chư Phật, hoặc tự cho mình là anh hùng cứu thế. Việc học thông tư tưởng là rất tốt nhưng phải dựa trên gốc Giới – Định – Tuệ; bỏ gốc chỉ có ngọn là tự hại mình.
• Quán chiếu: Sau khi học một bài pháp, mình có thấy mình khiêm hạ hơn và chăm giữ giới hơn không? Hay thấy mình hiểu hơn người khác?
• Nguồn: Gốc của Đạo

101. Thầy nói "chẳng thà các con ngu mà biết việc cần làm là luyện 2 tâm trên làm giới thì còn tốt chán". Vì sao người biết ít mà giữ đúng việc cần làm lại hơn người biết nhiều?

• Hướng dẫn: Thầy dạy nếu thật sự chứng ngộ thì ít nhất phải thành được tâm không sở hữu và tâm không phản kháng; người biết nhiều mà thiếu hai tâm này thì chỉ dùng kiến thức thổi phồng bản ngã "ta là", đọa vào ngũ ấm ma, tăng kiêu ngạo dù chẳng chứng ngộ gì. Chúng sanh chưa đủ định lực thì không được phép đắm vào tranh luận hơn thua, đúng sai, như chim non vừa chui khỏi vỏ đã đòi bay. Người biết ít mà chăm giữ giới và luyện tâm thì đang đi đúng gốc.
• Quán chiếu: Hôm nay, thay vì học thêm một điều mới, mình có thể tập không phản kháng trong một tình huống cụ thể nào?
• Nguồn: Gốc của Đạo