Vô thường – Khổ – Vô ngã

Phần này đi qua ba dấu ấn quen thuộc của đạo Phật nhưng theo đúng cách Thầy giảng, vốn nhiều chỗ ngược với cách hiểu thông thường: Vô thường là tướng của bất tử, thoát khổ chưa phải là chân thật, và Vô ngã là chấp ngã đến tận cùng. Người học cần hiểu đúng lý, rồi soi thấy trong đời mình những chỗ đang sợ biến đổi, chạy trốn khổ và thấy "có Ta", để sống được vô ngã mà vẫn giữ trọn kỷ luật điều phục.

1. Vô thường là tướng của bất tử

1. Vì sao Thầy nói cách hiểu "Vô thường mang đến sinh lão bệnh tử nên phải tìm mọi cách chạy trốn nó" là sai lệch và nguy hiểm?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ ra người ta được dạy rằng Vô thường mang đến sinh lão bệnh tử, và trước khi chết phải tìm cách chạy trốn, thoát khỏi nó. Thầy gọi đó là tư tưởng sai lệch và vô cùng nguy hiểm, và hỏi ngược: ngay cả khi giác ngộ thì thoát đi đâu? Tư tưởng chạy trốn biến con đường tu thành một cuộc chạy trốn sự thật, nuôi nỗi sợ chứ không chữa nỗi sợ. Hiểu sai về Vô thường thì cả hướng tu đều lệch.
• Quán chiếu: Khi nghĩ đến tuổi già và cái chết, phản ứng đầu tiên trong mình là muốn né đi, hay muốn nhìn cho rõ?
• Nguồn: Biết ơn Vô thường

2. Đức Phật Thích Ca giác ngộ xong thì Ngài "thoát" đi đâu?

• Hướng dẫn: Thầy dạy Đức Phật nhập Niết Bàn tự tánh, trở thành vị Phật biết sự thật về chính mình và toàn vũ trụ, rồi vẫn quay trở lại để sống tự do tự tại, chứ không phải giác ngộ là biến mất khỏi vũ trụ, an trụ trong Niết Bàn mãi mãi. Chính Ngài nói đã thành Phật quả từ vô lượng kiếp trước, tức đã trở lại nhiều lần; nói "quay trở lại" chỉ là cách nói dẫn dắt, thực chất "chẳng có đến có đi nào cả". Thầy dẫn lời Phật Thầy Quán Thế Âm: "Niết Bàn, bờ bên kia chỉ là trạm dừng chân trên hành trình của tình thương, của sự sống bất tận."
• Quán chiếu: Mình có đang hình dung giác ngộ như một nơi để "thoát ra khỏi đời" không? Hình dung ấy ảnh hưởng thế nào đến cách mình sống hôm nay?
• Nguồn: Biết ơn Vô thường

3. Nếu "giác ngộ là không thoát đi đâu cả", thì người giác ngộ và người chưa giác ngộ khác nhau ở đâu?

• Hướng dẫn: Thầy dạy người giác ngộ hay chưa giác ngộ thì cũng vẫn phải sống. Khác nhau là: sống đúng chân lý là sống giác ngộ, sống giác ngộ là sống trong sự thật, sống trong sự thật là sống trong sự bất tử. Còn chúng sinh thì sống trong sự giả dối, sống trong cái chết, che đậy nỗi sợ và trốn chạy sự thật. Cùng một cuộc đời, khác nhau ở chỗ sống thật hay sống trốn.
• Quán chiếu: Trong một ngày của mình, việc gì mình đang làm với tâm "trốn chạy", việc gì mình đang làm với tâm "có mặt thật"?
• Nguồn: Biết ơn Vô thường

4. Vì sao Thầy nói "Vô thường chính là cái tướng biểu hiện của sự bất tử"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy nhìn thiển cận thì thấy sinh diệt, nhìn bao trọn tổng thể thì chẳng có sinh diệt nào cả. Ví như nhìn một con sóng: sóng sinh ra rồi chết, nhưng chỉ trở lại biển, không mất đi đâu, rồi một con sóng khác lại hình thành. Sóng vẫn mãi là biển, là tướng hiện của biển. Vì vậy Thầy khẳng định: "Vô thường cũng chính là bất tử."
• Quán chiếu: Hãy nghĩ về một người thân đã mất theo hình ảnh con sóng trở về biển: điều gì trong mình thay đổi khi nhìn như vậy?
• Nguồn: Biết ơn Vô thường · Trí tuệ của Phật Thầy (Phần 1)

5. Vì sao người học nên biết ơn Vô thường, thay vì sợ nó?

• Hướng dẫn: Thầy dạy chúng sinh không thể biết ơn Vô thường vì không biết Vô thường là tướng biểu hiện của bất tử. Hiểu được điều đó thì cởi bỏ được tư tưởng chạy trốn, sợ hãi Vô thường, "mà lẽ ra trên thực tế, chẳng có gì để sợ". Nhờ biến đổi mà có sự sống, có hoa nở, có con lớn lên, có khổ qua đi. Biết ơn Vô thường là biết ơn chính sự sống đang vận hành.
• Quán chiếu: Hãy nhớ một thay đổi trong đời mà lúc đó mình rất sợ, nhưng nay nhìn lại thấy biết ơn.
• Nguồn: Biết ơn Vô thường

6. Trước câu hỏi "Thế nào là hoa nở hoa lại tàn?", vì sao câu trả lời "chính là Bất tử" của Thầy vẫn bị 0 điểm?

• Hướng dẫn: Thầy kể Phật Thầy Văn Thù Sư Lợi cho ba ngày suy nghĩ; Thầy trả lời "hoa nở hoa lại tàn chính là Bất tử", vì biết Vô thường là tướng biến đổi của thường hằng bất tử. Nhưng câu trả lời vẫn 0 điểm. Thầy tự nhận nó mang tính giả tạo, "chỉ có đầu và cuối, không có phần giữa", không toát lên logic của sự vận hành trong vô tận những va chạm để thấy ra sự thật. Một câu trả lời đúng về lý mà thiếu đời sống ở giữa thì vẫn chưa chân thật.
• Quán chiếu: Khi gặp khổ, mình có hay vội nhảy đến câu kết luận đẹp ("tất cả là vô thường mà") và bỏ qua phần "giữa" là trải nghiệm thật không?
• Nguồn: Trí tuệ của Phật Thầy (Phần 1)

7. Câu trả lời của Phật Thầy Quán Thế Âm "Hoa nở hoa lại tàn là quy luật vận hành chung để sự thật được sáng tỏ" dạy mình điều gì?

• Hướng dẫn: Thầy nói câu trả lời nghe thật đơn giản, cảm tưởng dễ coi thường, nhưng lại là thuốc chữa "căn bệnh trên mây". Hoa nở, hoa tàn không để mình rút ra một khái niệm, mà là quy luật để sự thật được sáng tỏ qua từng va chạm. Phần "giữa" chính là sự vận hành: mọi biến đổi, mọi va chạm là chỗ sự thật tự hiển lộ. Người học không cần một câu trả lời cao siêu, mà cần sống thật với từng chặng của sự vận hành ấy.
• Quán chiếu: Một va chạm khó chịu gần đây đã làm sáng tỏ điều gì về chính mình mà trước đó mình không thấy?
• Nguồn: Trí tuệ của Phật Thầy (Phần 1)

8. "Bệnh trên mây" là gì, và làm sao biết mình đang mắc?

• Hướng dẫn: Thầy định nghĩa bệnh trên mây là bệnh chưa đủ chân thật trong cách tư duy và thực hành; là bệnh của hành giả không phá vỡ được sự chi phối của bức màn tư tưởng. Người mắc bệnh này nói được lý rất cao nhưng lý ấy không chạm đất, không đi qua va chạm thật. Thầy nói phải rất tinh vi mới nhận ra chỗ này, vì chính Thầy cũng từng tâm đắc với câu trả lời của mình.
• Quán chiếu: Có câu pháp nào mình rất thích nhắc nhưng chưa từng thử nó trong một tình huống khó thật sự không?
• Nguồn: Trí tuệ của Phật Thầy (Phần 1)

9. Thầy nói chân lý là "sự biến đổi mà không có điểm ngừng trụ" — điều ấy có hệ quả gì với những thứ mình cho là "của mình"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy chẳng có cái gì trên cõi đời này là không biến đổi. Vì tất cả luôn biến đổi nên không thể nắm bắt, sở hữu hay trói buộc được; mình chỉ có thể "tưởng rằng" mình đang sở hữu thông qua thân xác tạm thời này. Vô thường vì thế không chỉ là chuyện mất mát xảy ra một lúc nào đó, mà là tính chất của mọi thứ ngay bây giờ. Thấy rõ điều này là nền để thôi bám.
• Quán chiếu: Hãy nhìn quanh phòng mình và thử thấy từng đồ vật như một dòng biến đổi đang tạm dừng trong mắt mình.
• Nguồn: Lợi Mình Lợi Người Như Thế Nào?

10. "Tôi tưởng rằng thân xác, gia tài là của tôi" — Thầy dùng những câu hỏi nào để phá chữ "tưởng rằng" ấy?

• Hướng dẫn: Thầy hỏi: tôi tưởng thân xác là của tôi, nhưng khi nó bệnh chết thì nó là của ai? Tôi tưởng gia tài là của tôi, nhưng khi phá sản, hoặc khi tôi chết, thì nó là của ai? Từ chỗ "tưởng rằng" mà cho nó thật là của ta, tin nó thật là của ta, rồi sanh tâm trói buộc sở hữu, Thầy gọi là "sống ngược". Sống ngược vì đi ngược với chân lý biến đổi.
• Quán chiếu: Chọn một thứ mình coi là "của mình" nhất, và tự hỏi đúng câu Thầy hỏi: khi mình chết, nó là của ai?
• Nguồn: Lợi Mình Lợi Người Như Thế Nào?

11. Vì sao sợ mất đi, sợ biến đổi thực chất là "sợ hãi chân lý", và Thầy gọi người như vậy là gì?

• Hướng dẫn: Thầy dạy khi sanh tâm trói buộc là "của tôi", mình sợ hãi sự mất đi, sợ sự biến đổi: đang trẻ sợ già, đang khỏe sợ bệnh, đang có gia đình sợ mất gia đình. Mà chân lý là sự biến đổi, nên sợ biến đổi chính là sợ hãi chân lý, chạy trốn sự thật, chống lại sự thật. Vì vậy Thầy gọi là "những kẻ sống ngược và dối trá", và dạy phải chấp nhận "pháp danh" này để chỉ thẳng vào tâm bệnh mà tu, không tỏ ra cao sang bằng những pháp danh mỹ miều. Những thứ mình níu giữ, sợ mất thì chắc chắn sẽ mất, chỉ còn lại khao khát không chỗ thỏa mãn và nghiệp xiềng xích.
• Quán chiếu: Mình có dám tự nhận "tôi đang sống ngược" ở một điểm cụ thể nào hôm nay không?
• Nguồn: Lợi Mình Lợi Người Như Thế Nào?

12. Thầy nói "Thời kỳ Phật giáo mới không có Vô ngã, không có Vô thường mà tất cả là sự Thường hằng bất tử" — có phải Thầy phủ nhận lời Phật dạy?

• Hướng dẫn: Không phải phủ nhận, mà là nhìn trọn. Thầy đã giảng Vô thường là tướng biểu hiện của bất tử: nhìn thiển cận thấy sinh diệt, nhìn bao trọn thì chẳng có sinh diệt nào, như sóng vẫn là biển. Khi còn hiểu Vô thường là "mất hết" và Vô ngã là "không có gì", người ta sống trong sợ hãi và trốn chạy. Câu nói ấy nhằm chuyển trọng tâm từ nỗi sợ tan biến sang sự thật thường hằng bất tử ngay trong biến đổi.
• Quán chiếu: Khi nghe chữ "vô thường", cảm giác trong mình là mất mát hay là sự sống đang tuôn chảy?
• Nguồn: Thời kỳ Phật giáo mới không có Vô ngã, không có Vô thường mà tất cả là sự Thường hằng bất tử · Biết ơn Vô thường

2. Thời gian và thế giới: có hay không

13. Vì sao Thầy nói sống chỉ bằng đôi mắt thịt là sống trong đảo điên?

• Hướng dẫn: Thầy dạy con người sinh ra đã học sống cùng đôi mắt thịt, mà đôi mắt ấy còn không tinh bằng mắt chó, mắt đại bàng; tệ hơn, lại cho rằng sống như vậy là khôn ngoan, đủ để dạy đời. Sống chỉ bằng mắt thịt là sống trong đảo điên, lừa dối, như ông thầy bói mù nắm đuôi voi mà cho là cái chổi cùn. Cuộc sống cần con mắt trí tuệ để thấy ra sự thật, sống trong sự thật và tự do cùng sự thật.
• Quán chiếu: Có điều gì mình từng khẳng định chắc nịch chỉ vì "tận mắt thấy", sau này mới biết mình chỉ nắm được "cái đuôi"?
• Nguồn: Thời gian và thế giới là có hay là không?

14. Quá khứ, hiện tại, tương lai có thật hay không?

• Hướng dẫn: Thầy lý giải: quá khứ đã trôi qua không thể lấy lại thì không thể nói là có thật. Hiện tại cũng không có, vì nếu có hiện tại thì toàn vũ trụ phải ngừng trôi, ngừng chuyển động, điều đó không thể xảy ra; hơn nữa bất cứ điều gì mình cho là hiện tại thì nó đã thành quá khứ. Tương lai chưa đến thì càng không thể nói là có thật. Thế nhưng không thể phủ nhận mình luôn thấy rõ có quá khứ, hiện tại và tương lai.
• Quán chiếu: Mình đang dành bao nhiêu phần tâm trí cho một quá khứ không còn và một tương lai chưa đến?
• Nguồn: Thời gian và thế giới là có hay là không?

15. Vì sao dưới con mắt trí tuệ, thời gian và thế giới là "vừa có vừa không"?

• Hướng dẫn: Thầy kết luận từ lý giải trên: thời gian không thể nói là có thật, nhưng cũng không thể phủ nhận mình trải nghiệm nó. Vì vậy dưới con mắt trí tuệ, thời gian là vừa có vừa không, và thế giới mình đang sống cũng chính là vừa có vừa không. Nói "chỉ có" là chấp vào hình tướng; nói "chỉ không" là phủ nhận trải nghiệm. Cái thấy trí tuệ giữ được cả hai.
• Quán chiếu: Một nỗi lo về ngày mai đang đè nặng mình — nó "có" ở chỗ nào và "không" ở chỗ nào?
• Nguồn: Thời gian và thế giới là có hay là không?

16. "Sự tồn tại chưa bao giờ tách rời sự không tồn tại" — vì sao mắt thịt không chấp nhận được điều này?

• Hướng dẫn: Thầy dạy cái có của sự tồn tại, của trải nghiệm chưa bao giờ tách rời cái không. Nhưng dưới cái nhìn của mắt thịt, nó chỉ chấp nhận được mặt logic, còn mặt phi logic là không thể. Mắt thịt quen chia đôi: có thì không thể không, sống thì không thể chết. Chính sự chia đôi ấy khiến mình bám vào cái "có" và sợ cái "không".
• Quán chiếu: Khi gặp điều nghe "phi lý" trong lời Thầy, mình có vội gạt đi vì nó không khớp logic quen thuộc không?
• Nguồn: Thời gian và thế giới là có hay là không?

17. Thầy để lại câu hỏi: "Thế nào là lẽ sống chân thật? Thế nào là sống trong sự thật?" — người học tự trả lời ra sao?

• Hướng dẫn: Thầy đặt câu hỏi này sau khi chỉ ra thế giới vừa có vừa không, để người học tự quán. Theo lời Thầy ở bài khác, mọi giáo pháp chỉ nhằm giúp phá bỏ sự nghi ngại hoặc tin tưởng vào cuộc sống để sống "trần trụi và chân thật". Sự chân thật không phải là ôm giữ tư tưởng về chân lý, mà là "đã chấp nhận sự tròn đầy sẵn có mà không cần sự có mặt của niềm tin hay nghi ngại", đó là Vô ngại. Sống trong sự thật là sống với cái vừa có vừa không ấy mà không bám vào bên nào.
• Quán chiếu: Hôm nay mình có thể sống một việc thật trọn vẹn mà không cần tin rằng nó "sẽ tốt", cũng không nghi rằng nó "sẽ hỏng" không?
• Nguồn: Thời gian và thế giới là có hay là không? · Mục Đích Thật Sự Của Giáo Pháp: Sống Trần Trụi và Chân Thật

18. Vì sao Thầy nói "ba thời là Không", và "hễ có thể dính mắc, có thể nắm bắt là đang đùa với niệm tưởng"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy với tuệ nhãn, quá khứ, hiện tại, tương lai chẳng qua là tất cả pháp đang thị hiện trong một pháp, mà một pháp ấy chỉ là một ý niệm của mình. Một ý niệm ấy là Không, nên ba thời là Không. Ý niệm sinh diệt không thể nắm bắt, không thể dính mắc; hễ thấy mình nắm bắt được là đang đùa với niệm tưởng. Niệm từ Tâm sanh, từ Tâm diệt; vũ trụ cũng từ Tâm sanh, từ Tâm diệt.
• Quán chiếu: Một kỷ niệm mình cứ muốn giữ mãi hay muốn xóa đi — mình có đang cố nắm một ý niệm vốn không nắm được không?
• Nguồn: Các con lừa chính mình

19. Nếu "có hiện tại thì vũ trụ phải ngừng trôi", thì mong muốn giữ mãi một khoảnh khắc đẹp nói lên điều gì?

• Hướng dẫn: Thầy dạy không có gì là hiện tại đứng yên, vì như thế vũ trụ phải ngừng chuyển động. Muốn níu một khoảnh khắc đẹp, một giai đoạn hạnh phúc, là muốn vũ trụ ngừng trôi cho riêng mình — một đòi hỏi đi ngược chân lý biến đổi. Cái đẹp của khoảnh khắc có được chính vì nó đang trôi. Níu lại là tự tạo khổ khi nó qua đi.
• Quán chiếu: Mình đang cố "đóng băng" giai đoạn nào trong đời (tuổi trẻ, con còn nhỏ, một mối quan hệ)? Mình có thể tận hưởng nó mà để nó trôi không?
• Nguồn: Thời gian và thế giới là có hay là không?

20. Thế giới "vừa có vừa không" có phải là lý do để coi nhẹ ước mong và đời sống?

• Hướng dẫn: Thầy dạy thế giới không chỉ là Có mà cũng đang là Không, nên mọi khao khát, ước mong cũng vừa Có vừa Không. Khao khát ước mong là Có, và sự trói buộc là vì không có được cái thấy về Không. Nhưng Thầy cảnh báo kẻ nào nói "tôi sống mà chẳng có khát mong nào" là kẻ giả tạo, vì rơi vào cái Không cực đoan của tư tưởng, không thấy Sắc và Không đồng một thể vận hành biến đổi. Mong muốn là năng lượng của mọi hoạt động sống; cái cần chữa là sự trói buộc, không phải bản thân ước mong.
• Quán chiếu: Mình có đang dùng chữ "tất cả là không" để che một sự chán nản hay né tránh trách nhiệm không?
• Nguồn: Xin Vô Ngã · Thời gian và thế giới là có hay là không?

3. Khổ và thái độ với khổ

21. Khi đau khổ, mình có phân biệt được đâu là cảm giác của thân, đâu là cảm giác của tâm hồn?

• Hướng dẫn: Thầy dạy hãy quan sát cảm giác của chính mình: thân xác có cảm giác nóng, lạnh, thơm, thối, trơn, thô; còn tâm hồn có ba cảm giác chính là khổ, thanh tịnh và hạnh phúc. Có lúc thân nguyên vẹn mà tâm đau (thất tình, bị đổ oan); có lúc thân ngã đau mà tâm vẫn vui. Thầy nói đánh đồng cảm giác của thân với cảm giác của tâm là cái thấy thô thiển. Bóc tách được hai loại cảm giác ấy là bước đầu để khổ của thân không kéo theo khổ của tâm.
• Quán chiếu: Lần tới đau đầu hay mỏi mệt, mình hãy nói thầm: "đây là cảm giác của thân", rồi xem tâm mình có cần khổ theo không.
• Nguồn: Chết Không Phải Là Hết · Hạnh Phúc Thật, Hạnh Phúc Giả

22. Vì sao quan điểm "chết là hết" lại làm cái chết trở nên đáng sợ hơn?

• Hướng dẫn: Thầy dạy trong vô lượng kiếp, tập quán nghiệp khiến mình luôn nghĩ ta là cái xác này và chết là hết; nhưng chết không phải là hết. Cái chết chỉ là sự chết đi của cái vỏ bên ngoài, rồi sẽ có vỏ khác, như tôm cua lột xác: "cái chết chính là khởi đầu của sự sinh ra". Quan điểm chết là hết khiến người ta rơi vào nỗi sợ tột độ lúc lìa đời và đọa vào cõi thấp. Hiểu đúng về cái chết là nền của thái độ đúng với khổ.
• Quán chiếu: Nếu cái chết chỉ là "lột vỏ", thì điều gì mình đang làm hôm nay sẽ theo mình sang chiếc vỏ tiếp theo?
• Nguồn: Chết Không Phải Là Hết

23. Trong hoạn nạn, trí tuệ giúp mình thoát khổ — vậy vì sao Thầy nói "thoát khổ không có nghĩa là chân thật"?

• Hướng dẫn: Thầy thừa nhận khi gặp ung thư, phá sản, ngoại tình, chết chóc, trí tuệ là cứu cánh để giảm đau, để thoát khổ; suy nghĩ thông tỏ thì dễ chấp nhận khổ đau, dễ chuyển hóa tham sân si thành hạnh phúc. Ví như đau khổ vì ly hôn, được lời khuyên đúng thì vui trở lại. Nhưng thoát khổ chưa phải chân thật, vì nó có thể chỉ là chạy trốn vào tư tưởng của sự thật, trong khi sự thật có đầy đủ mọi cung bậc cảm xúc. Thầy nói "sống trong Sự thật khác với chạy trốn vào tư tưởng của Sự thật (khác một li đi vô tận)".
• Quán chiếu: Lần gần nhất mình "thấy nhẹ lòng" sau một biến cố, đó là vì mình đã thật sự chấp nhận, hay vì mình đã tìm được một lý lẽ để khỏi phải cảm nhận?
• Nguồn: Thoát khổ không có nghĩa là chân thật

24. Vì sao Thầy nói trí tuệ "chỉ mang tính chất giảm đau" và vẫn là con dao hai lưỡi?

• Hướng dẫn: Thầy dạy dù thông tỏ đến mấy, trí tuệ vẫn chỉ mang tính giảm đau. Nó giúp giảm đau đáng kể trước mọi nỗi khổ, nhưng lại đưa mình vào sự không thể chấp nhận nỗi đau một cách chân thực và trọn vẹn, đưa vào những mức độ thanh tịnh của Trung đạo (thoát khổ). Lưỡi thứ nhất cứu mình khỏi chìm; lưỡi thứ hai giữ mình đứng ngoài sự thật. Người học cần biết cả hai để không lấy thuốc giảm đau làm sức khỏe.
• Quán chiếu: Mình có đang dùng lời pháp như một loại thuốc giảm đau để khỏi phải nhìn thẳng vào nỗi buồn của mình không?
• Nguồn: Thoát khổ không có nghĩa là chân thật

25. Khi gặp nghịch cảnh, việc tìm mọi lý lẽ để tự an tâm có phải cũng là một kiểu chạy trốn?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ ra: khi đối diện nghịch cảnh, mình tìm mọi lý lẽ để giải thích, để tự đưa mình vào sự an tâm. Nhưng chính việc ấy ngăn cản mình học cách chấp nhận nghịch cảnh. Đó vẫn là sự chạy trốn: chạy trốn vào hiểu biết, vào trí tuệ, vào những điều cho là đúng. Đã chạy trốn như vậy thì dù mang trí tuệ cao siêu, mình vẫn là kẻ giả tạo.
• Quán chiếu: Với một chuyện đang làm mình buồn, mình hãy thử một lần không giải thích gì cả, chỉ ngồi yên cảm nhận trọn vẹn nó.
• Nguồn: Thoát khổ không có nghĩa là chân thật

26. Theo Thầy, để "thấy Tánh" thì phải chấp nhận điều gì?

• Hướng dẫn: Thầy dạy nếu đã hiểu vũ trụ và tâm hồn đồng một thể tánh Như Lai Tạng, đồng một Bản Tâm Vi Diệu Tròn Đầy, thì để thấy Tánh phải học cách chấp nhận tất cả là hoàn hảo, bao gồm toàn bộ đau khổ và nghịch cảnh. Trong sự chấp nhận ấy không còn sự chạy trốn đi bất kỳ đâu. Vì Sự Thật là Thể Tánh luôn sẵn tròn đầy ngay đây, không đến, không đi, luôn bất tử. Thầy hỏi: "Các con định chạy trốn Sự Thật đến bao giờ?"
• Quán chiếu: Trong đời mình, nghịch cảnh nào mình vẫn chưa chấp nhận là "một phần hoàn hảo" của con đường?
• Nguồn: Thoát khổ không có nghĩa là chân thật

27. Người như thế nào được Thầy gọi là bậc "Vô Tu, Vô Chứng, Vô Tâm"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy ai có thể chấp nhận mọi khổ đau mà không còn sợ hãi, không còn dựa dẫm vào cả trí tuệ, thì người ấy thấy Tánh, sống trong Sự Thật, là người chân thật, xứng gọi là bậc Vô Tu, Vô Chứng, Vô Tâm. Người ấy sống không còn phân chia giữa tâm hồn và vũ trụ. Điểm then chốt là "không còn dựa dẫm vào cả trí tuệ": ngay cả sự hiểu biết cũng không còn là chỗ trốn. Đây là mức rất cao, người học dùng nó để soi hướng, không phải để tự xưng.
• Quán chiếu: Nếu bỏ hết mọi lý lẽ an ủi, mình còn đứng vững trước nỗi khổ hiện tại được bao lâu? Chỗ ấy cho mình biết định lực thật của mình.
• Nguồn: Thoát khổ không có nghĩa là chân thật

28. Vậy người đang đau khổ nặng có nên dùng trí tuệ và phước để làm dịu nỗi đau không?

• Hướng dẫn: Có. Thầy nói rõ: "Trừ khi nỗi đau lớn quá không thể vượt qua, các con cần những liều thuốc xoa của Phước và Trí tuệ." Như vậy Thầy không bắt người đang quỵ ngã phải "chân thật" ngay khi chưa đủ sức; lời khuyên đúng, tụng kinh, làm phước vẫn là thuốc cần. Chỉ là phải biết đó là thuốc xoa, không phải đích. Khi đã đứng dậy được, hãy học không sợ hãi và sống trong sự thật, chấp nhận mọi thứ.
• Quán chiếu: Với một người thân đang đau buồn, mình nên đưa họ "liều thuốc xoa" nào trước, và khi nào mới nên nói chuyện sâu hơn?
• Nguồn: Thoát khổ không có nghĩa là chân thật

29. Khi thất tình hay ly hôn, "chân thực với mọi rung động tâm hồn" nghĩa là sống thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy cách thấy Tánh chính là chân thực với mọi rung động tâm hồn: hạnh phúc đỉnh điểm trong trải nghiệm và đau khổ tột độ của chia ly mà không sợ hãi hay thù hận. Mọi cảm giác, cảm xúc, hành động đều nằm trong Sự Thật tròn đầy, nên đừng do dự sống và hành động, "vui vẻ trả giá cho tất cả". Nghĩa là được phép buồn trọn vẹn, nhưng không để nỗi buồn thành sợ hãi hay hận thù. Chân thật không phải là không đau, mà là đau mà không trốn và không oán.
• Quán chiếu: Trong một chia ly mình đã trải qua, phần nào là nỗi buồn chân thật, phần nào đã biến thành oán giận? Mình có thể buông phần oán giận ấy không?
• Nguồn: Thoát khổ không có nghĩa là chân thật

30. Vì sao Thầy nói ngay cả bậc A-la-hán cũng có thể "mắc kẹt trong thanh tịnh"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy cái mà hàng ngàn năm được cho là sự thật Niết Bàn tự tánh chỉ là "một trạm dừng chân bé tí" trong thế giới của Thể Tánh Như Lai Tạng. Thoát khổ đưa vào những mức thanh tịnh của Trung đạo, và nếu dừng ở đó thì mắc kẹt. Thầy nói bài pháp này dùng để trị bệnh cho hàng A-la-hán khi kẹt trong thanh tịnh: "Tất cả là Đạo tròn đầy thì tại sao các con lại mắc kẹt trong thanh tịnh?" Chỗ vi tế là thanh tịnh cũng có thể thành một chỗ trụ mới.
• Quán chiếu: Khi ngồi thiền thấy an, mình có muốn giữ trạng thái ấy và khó chịu khi ra khỏi nó không?
• Nguồn: Thoát khổ không có nghĩa là chân thật

31. Trong bài "Muốn tu hành hãy học làm ma trước đã", "làm MA" có nghĩa là gì?

• Hướng dẫn: Thầy định nghĩa MA trong bài là sự sống khao khát trong tất cả mọi người. Làm MA là trở nên chân thật với mọi cảm xúc, không kìm nén, không đè nén, không tiêu diệt cảm xúc, dù đó là đau khổ. Làm MA là rộng mở vô tận để đón nhận tất cả, sống trong tất cả sự biến đổi. Đây không phải lời khuyến khích làm điều ác, mà là lời dạy thôi giả vờ không có cảm xúc.
• Quán chiếu: Có cảm xúc nào mình thường cố giấu hoặc tự bảo "người tu không được có" (ghen, buồn, muốn được yêu)? Mình có dám thừa nhận nó với chính mình không?
• Nguồn: Muốn tu hành hãy học làm ma trước đã

32. Vì sao Thầy nói ngay cả một vị Phật vẫn có cảm thọ khổ, và trong Niết Bàn vẫn có khổ?

• Hướng dẫn: Thầy dạy khổ là quy luật của chân lý, của sự thật; dù là một vị Phật cũng vẫn có cảm thọ khổ như người bình thường. Ngay trong Niết Bàn tự tánh — "nửa Tỉnh của Sự thật" — vẫn có khổ: khổ vì quá hạnh phúc đến mức khao khát người khác cùng hưởng hạnh phúc bất tử. Vì vậy chư Phật sau khi nhập Niết Bàn tự tánh đều quay lại thân Ngũ Uẩn để sống, chứ không Phật nào mất tích khỏi vũ trụ. Quan điểm "tu là diệt khổ để đổi lấy thanh tịnh mãi mãi" là che giấu sự thật.
• Quán chiếu: Mình đang tu với mong muốn "không bao giờ phải khổ nữa" không? Mong muốn ấy có chính là một cách trốn khổ?
• Nguồn: Muốn tu hành hãy học làm ma trước đã

33. Vì sao Thầy nói chạy trốn khổ sẽ dẫn đến một "lớp vỏ bọc sống tích cực giả tạo"?

• Hướng dẫn: Thầy lập luận: chạy trốn khổ ngang bằng chạy trốn sự thật; chạy trốn sự thật thì thành kẻ dối trá; dối trá là tự đày đọa mình trong ảo tưởng. Đày đọa trong ảo tưởng mà không đạt ước vọng thì khổ chồng khổ, do hèn yếu không chịu được, quen trốn chạy và tạo lớp vỏ bọc sống tích cực giả tạo, cuối cùng đọa vô lượng kiếp trong các cõi thấp. Lạc quan thật khác vẻ lạc quan dùng để che nỗi đau chưa dám nhìn.
• Quán chiếu: Câu "không sao đâu, mọi chuyện ổn mà" mình hay nói — có lần nào nó là lớp vỏ để mình khỏi đối diện chuyện không ổn không?
• Nguồn: Muốn tu hành hãy học làm ma trước đã

34. Hình ảnh "con rùa tự chặt chân, chặt đầu và nhận mình chỉ là cái mai" nói về kiểu người tu nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy chân thật với mọi cảm xúc là không cực đoan vào một cảm thọ thanh tịnh, mà chấp nhận mọi rung động khác, vì tâm hồn là sự sống tinh tế với mọi cảm xúc khao khát lên xuống nhịp nhàng. Những kẻ "tỏ ra thanh tịnh" là đang tỏ ra vô minh, giống con rùa tự chặt chân, chặt đầu rồi nhận mình chỉ là cái mai — kẻ ấy đã chết như cái mai rùa. Tu mà cắt bỏ cảm xúc là tự làm mình chết đi một nửa, không phải giải thoát.
• Quán chiếu: Mình có đang cố giữ một hình ảnh "người tu bình thản" trước người khác trong khi bên trong không phải vậy không?
• Nguồn: Muốn tu hành hãy học làm ma trước đã

35. Ví dụ "khát – uống – thỏa mãn – trống rỗng – lại khát" cho thấy vì sao cực đoan vào thanh tịnh là sai?

• Hướng dẫn: Thầy dạy khi khát thì uống nước để thỏa mãn; thỏa mãn rồi cảm thấy trống rỗng, thanh tịnh; rồi lại khao khát trở lại. Đó là sự lên xuống nhịp nhàng của rung động tâm hồn. Cực đoan vào một trạng thái thanh tịnh là phủ nhận sự biến đổi, tức phủ nhận quy luật Thành, Trụ, Hoại, Diệt; phủ nhận chân lý thì lại tiếp tục giả dối. Thanh tịnh cũng chỉ là một nhịp trong dòng biến đổi, không phải đích để giữ chặt.
• Quán chiếu: Hôm nay hãy quan sát một vòng "muốn – được – thỏa – lại muốn" nhỏ trong mình mà không phán xét nó.
• Nguồn: Muốn tu hành hãy học làm ma trước đã

36. Nếu thanh tịnh không phải là cái bất biến, thì cái bất biến trong đạo Phật là gì?

• Hướng dẫn: Thầy nhấn mạnh: cái bất biến trong đạo Phật mà hàng ngàn năm người ta nhồi vào đầu mình thì lại không phải là sự thanh tịnh, vì thanh tịnh chỉ là một trạng thái rung động của tâm hồn. Cái bất biến là "thể không cấu tạo nên thành ra bất tử của Sự Thật". Kẻ nào còn nhầm chỗ này thì còn ngu dốt mãi. Hiểu vậy thì không còn đuổi theo một trạng thái, mà sống với cái không cấu tạo có mặt trong mọi trạng thái.
• Quán chiếu: Mình đang đo sự tiến bộ tu tập của mình bằng "cảm giác an tịnh" hay bằng điều gì khác?
• Nguồn: Muốn tu hành hãy học làm ma trước đã

37. "Không tiêu diệt khao khát" có phải là chiều theo mọi dục vọng?

• Hướng dẫn: Không. Thầy dạy trong bài "làm MA" là không chạy trốn, không tiêu diệt cảm xúc khao khát; nhưng ở bài Vô ngã, Thầy nói rõ hàng phục khao khát không phải là tiêu diệt tham sân si mà là "trở thành chủ nhân của chúng": chúng vẫn còn nguyên mà chẳng làm gì được mình. Thầy còn phân biệt "chấp khôn" là chấp vào kỷ luật bản thân trước, và "chấp ngu" là bản lĩnh điều phục chưa có lại học đòi chấp vào đủ thứ tham đắm, phá giới luật, rồi tự nhấn chìm. Chân thật với cảm xúc và giữ kỷ luật phải đi cùng nhau.
• Quán chiếu: Với một ham muốn mình đang có, mình đang "thừa nhận mà làm chủ" hay "thừa nhận rồi chạy theo"?
• Nguồn: Muốn tu hành hãy học làm ma trước đã · Vô ngã là chấp ngã đến tận cùng

38. Khi biết mình mắc bệnh nặng, người học có thể giữ thái độ nào theo lời Thầy?

• Hướng dẫn: Thầy dạy hạnh phúc chân thật là khi bị ung thư hay gặp điều khủng khiếp hơn mà vẫn thấy sự an bình bên trong. Thầy thích đoạn phim có vị cha cố hấp hối trả lời: "Thân xác anh đau nhưng tâm hồn anh rất yên bình và hạnh phúc!" Thân đau là cảm giác của thân; tâm có thể không đau theo nếu không tự nhận mình chỉ là thân. Thầy còn nói "cái chết chỉ là bò sát lột da". Đồng thời vẫn chữa bệnh đầy đủ, vì chấp nhận không phải là buông bỏ trách nhiệm với thân.
• Quán chiếu: Nếu nhận tin xấu về sức khỏe, câu nào của Thầy mình muốn nhớ đầu tiên? Hãy chép nó ra ngay hôm nay.
• Nguồn: Hạnh Phúc Thật, Hạnh Phúc Giả · Thoát khổ không có nghĩa là chân thật

4. Vô ngã cho người sơ cơ

39. Vì sao Thầy không đem kiến giải Vô ngã ở mức cao giảng ngay cho người sơ cơ?

• Hướng dẫn: Thầy dạy Vô ngã có những mức độ giác ngộ khác nhau, giống như Trung đạo có những mức độ giác ngộ khác nhau. Nếu mang kiến giải Vô ngã ở mức cao ra thuyết thì người sơ cơ không thể hiểu nổi, thậm chí hiểu lầm. Vì vậy Thầy chia sẻ "cách nhận ra Vô ngã" ở mức đầu tiên. Người học nên đi đúng bậc, không vội ôm lời pháp ở bậc cao.
• Quán chiếu: Mình đang hiểu Vô ngã ở mức nào — một khái niệm đọc được, hay một lần thật sự thấy cái tôi của mình lỏng ra?
• Nguồn: Cách nhận ra Vô ngã cho người sơ cơ

40. Ở mức đầu tiên, "nhận ra Vô ngã" là nhận ra điều gì?

• Hướng dẫn: Thầy định nghĩa: nhận ra Vô ngã là nhận ra ta đã trói buộc chính ta bằng tất cả khát vọng, sự ích kỷ, và tất cả những định nghĩa về ta như thế nào. Vô ngã ở mức này không phải một cảnh giới huyền bí, mà là thấy rõ những sợi dây mình tự buộc. Ai thấy được sợi dây thì bắt đầu có tự do để không buộc thêm. Thầy nói: nếu muốn tự do thì chẳng ai lại chọn trói buộc thêm vào nữa.
• Quán chiếu: Hãy viết ra ba câu "tôi là người…" mà mình hay tự định nghĩa, rồi xem mỗi câu đang buộc mình vào điều gì.
• Nguồn: Cách nhận ra Vô ngã cho người sơ cơ

41. Câu chuyện chàng trai muốn sống như nhân vật cổ tích nói lên điều gì về khát vọng?

• Hướng dẫn: Thầy kể thời trẻ Thầy sống đầy ước mơ, hoài bão, muốn sống lãng mạn như các nhân vật hoạt hình cổ tích, dù hoàn cảnh chỉ mang lại đắng cay và nghèo túng. Rồi Thầy nhận ra những hoài bão, khát vọng ấy "giống như những con sóng thần bất diệt cuốn Ta đi mãi". Thầy đã bị con sóng thần do chính mình tạo ra cuốn đi trong mù mịt, bị nó điều khiển, nên gặp nhiều đau khổ và vùng vẫy mù quáng giữa đời. Khát vọng tưởng là của mình, hóa ra là thứ lái mình.
• Quán chiếu: "Hình mẫu" nào về cuộc đời mà mình đang cố sống cho bằng được? Nó là giấc mơ của mình hay đang là con sóng cuốn mình?
• Nguồn: Cách nhận ra Vô ngã cho người sơ cơ

42. Lời kinh "vì cái này còn nên cái kia còn" đã giúp Thầy thấy gì về thân xác?

• Hướng dẫn: Thầy kể ngồi bên cửa sổ nghe lời kinh: tất cả đều là sự liên quan, phụ thuộc lẫn nhau mà thấy là có, nên từ một hạt cát có thể quán ra cả vũ trụ. Thầy sững người: từ một hạt cát còn quán ra được cả vũ trụ, huống gì thân xác đang mang; nếu thân xác có thể quán ra sự liên quan của cả vũ trụ thì ta chắc chắn chẳng phải là cái xác như ta đang nghĩ. Chỉ một lần thấy rõ duyên khởi nơi chính thân mình đã đủ lay động cả một đời khát vọng.
• Quán chiếu: Hôm nay mình hãy dành năm phút quán thân mình như Thầy quán hạt cát: nó đến từ đâu, đang nhờ vào gì mà có mặt?
• Nguồn: Cách nhận ra Vô ngã cho người sơ cơ

43. Vì sao Thầy nói dành tất cả khát vọng để chiều chuộng thân xác, rốt cuộc chỉ còn lại sự vô nghĩa?

• Hướng dẫn: Thầy nhận ra mình đã dành cho thân xác tất cả khát vọng, chiều chuộng tất cả những gì nó muốn, "rồi khi nó chết, tất cả chỉ còn là sự vô nghĩa". Vì thân xác không phải là mình theo nghĩa riêng biệt như mình nghĩ, nên mọi sự đầu tư chỉ cho nó rồi cũng tan cùng nó. Đó là sự ích kỷ vô hình của tư tưởng và những nhận thức cạn cợt. Nhận ra điều này không phải để bỏ bê thân, mà để thôi sống chỉ vì nó.
• Quán chiếu: Bao nhiêu phần thời gian và tiền bạc của mình đang dành để chiều thân này? Phần nào trong đó thật sự cần?
• Nguồn: Cách nhận ra Vô ngã cho người sơ cơ

44. Khi khát vọng biến mất và chỉ còn "sự phẳng lặng", có phải người ta sẽ sống không còn mục đích?

• Hướng dẫn: Thầy kể trong khoảnh khắc nhận ra, toàn bộ hoài bão khát vọng trước đây biến mất, chỉ còn sự phẳng lặng chưa từng có. Nhưng điều Thầy rút ra không phải là thôi sống, mà là: "Ta chỉ có thể sống vì tất cả mà chẳng thấy Ta ở đâu." Mục đích không mất đi, mà chuyển từ phục vụ một cái tôi nhỏ sang sống vì tất cả. Ở bài khác Thầy cũng dạy ước mong không phải là tội; cái tội là trói buộc hạnh phúc vào ước mong.
• Quán chiếu: Nếu bớt đi phần "vì tôi" trong mục tiêu hiện tại của mình, mục tiêu ấy sẽ đổi thành gì?
• Nguồn: Cách nhận ra Vô ngã cho người sơ cơ

45. "Hãy sống giống như không có các con đang sống trên cuộc đời này" — thực hành điều ấy thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy chỉ cần một lần đối diện để nhận ra không có Ta nào như Ta vẫn nghĩ, ta vẫn sống mà lại không có Ta. Thực hành là: không cần khái niệm "Ta là ai", chỉ cần biết ta đang sống mà lại không thấy có ta. Tức là vẫn ăn, làm, thương, nói chuyện đầy đủ, nhưng không đặt một cái tôi ở giữa để bảo vệ, đòi hỏi, định nghĩa. Thầy nói đó là cách Thầy nhận ra Vô ngã ở mức đầu tiên.
• Quán chiếu: Hôm nay khi làm một việc cho người khác, mình thử làm trọn mà không nghĩ đến "tôi đang làm tốt" hay "họ nợ tôi".
• Nguồn: Cách nhận ra Vô ngã cho người sơ cơ

46. Vì sao Thầy nói "chỗ nào thấy có Ta thì chắc chắn chỗ đó có lòng ích kỷ trói buộc"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy câu này như một phép thử đơn giản cho người sơ cơ. Hễ trong một việc mình thấy rõ "cái tôi" — tôi bị thiệt, tôi phải được, tôi đúng — thì đó là chỗ ích kỷ đang trói. Không cần lý luận cao siêu về vô ngã, chỉ cần để ý những chỗ cái tôi nổi lên. Thầy nói người muốn tự do thì sẽ chẳng chọn trói buộc thêm.
• Quán chiếu: Trong ngày hôm nay, lúc nào chữ "tôi" trong đầu mình to nhất? Lúc ấy mình đang bị buộc vào điều gì?
• Nguồn: Cách nhận ra Vô ngã cho người sơ cơ

47. Vì sao Thầy kêu gọi "hãy dũng cảm" khi nói về Vô ngã?

• Hướng dẫn: Thầy dạy đừng dùng cái thấy của mắt thịt để đối diện cuộc đời, vì nó chỉ cho thấy mình là một sinh vật trên hành tinh. Ít nhất hãy đối mặt bằng trí tuệ thông tỏ, vì nó cho thấy mình không phải là một sinh loài, mình "là thứ không thể định nghĩa". Buông những định nghĩa quen thuộc về mình đòi hỏi can đảm, vì cái tôi sợ không còn chỗ dựa. Dũng cảm ở đây là dám sống mà không cần một định nghĩa che chắn.
• Quán chiếu: Nếu không còn được gọi bằng chức danh, vai trò hay thành tích nào, mình có thấy chông chênh không? Chỗ chông chênh ấy là gì?
• Nguồn: Cách nhận ra Vô ngã cho người sơ cơ

48. Vô ngã có phải là cắt đứt các mối liên quan, sống tách khỏi mọi người?

• Hướng dẫn: Không. Thầy dạy Vô ngã là thấy mọi sự liên quan, mọi mối ràng buộc của nhân duyên, mà ta thì lại chẳng có sự ràng buộc nào, mặc dù ta đang rất liên quan. "Ta sống trong sự liên quan mà ta lại chẳng liên quan đến bất cứ điều gì." Người vô ngã vẫn là cha, là mẹ, là bạn, vẫn làm tròn phận sự, nhưng không bị sợi dây sở hữu, đòi hỏi siết lấy. Cắt đứt quan hệ để "được vô ngã" lại là chối bỏ, mà Thầy dạy tâm chối bỏ thì mãi chìm trong đối cực.
• Quán chiếu: Với một mối quan hệ đang làm mình mệt, mình có thể giữ trọn sự liên quan mà buông bớt sự ràng buộc ở điểm nào?
• Nguồn: Xả Ly Trí Tuệ

49. Vì sao hiểu "tất cả là đồng một thể" bằng lý luận vẫn chưa phải là thấy vô ngã?

• Hướng dẫn: Thầy dạy có thể đưa ra quan điểm "tất cả là đồng một thể", nhưng đó chỉ là cái thấy của suy luận hiểu biết, không phải cái thấy của cảm nhận; mà hiểu biết thì dễ bị ăn cắp và nhại lại. Thầy ví: công thức một món bánh có thể bị đánh cắp, nhưng nấu được bánh ngon, nếm trọn vẹn bánh ngon là chuyện khác. Cảm nhận là thứ không thể đánh cắp, không thể ngụy tạo. Vô ngã phải được nếm, không chỉ được nói.
• Quán chiếu: Có lúc nào mình thật sự "nếm" được sự liên quan với người khác (chứ không chỉ nghĩ đến nó)? Lúc ấy tâm mình ra sao?
• Nguồn: Thực hành lòng biết ơn là cảm nhận vô ngã thật

50. Vì sao Thầy gắn Vô ngã với sự bất tử: "Sự bất tử là như thế đấy"?

• Hướng dẫn: Thầy kết bài cho người sơ cơ bằng câu: "Các con vẫn sống mà lại không thấy có các con đang sống. Sự bất tử là như thế đấy. Hãy sống mà lại không thấy có Ta đang sống!" Cái chết đáng sợ vì có một cái tôi riêng biệt để mất. Khi không còn thấy cái tôi riêng ấy, chỉ còn sự sống liên quan với tất cả, thì không còn gì để chết theo nghĩa mình sợ. Vô ngã vì vậy không phải mất mình, mà là thôi bị giới hạn trong một cái vỏ.
• Quán chiếu: Nỗi sợ chết của mình đang bám vào "cái tôi" nào? Thử hình dung nếu cái tôi ấy lỏng ra, nỗi sợ còn lại bao nhiêu?
• Nguồn: Cách nhận ra Vô ngã cho người sơ cơ

5. Thân xác này là của ai – tà kiến Đại ngã

51. Đôi mắt thịt "thì thầm" điều gì với mình về thân xác?

• Hướng dẫn: Thầy dạy mình rất thích nghĩ thân xác là của mình vì mình đang điều khiển nó. Đôi mắt thịt luôn thì thầm: "Mày chỉ là một sinh vật sống độc lập trên hành tinh này, hãy nhìn đôi tay, đôi chân, quả tim và những suy nghĩ xem, nó đang là mày và của riêng mày." Lời thì thầm ấy nghe rất tự nhiên nên mình không bao giờ nghi ngờ. Nhận ra đó chỉ là tiếng nói của nhục nhãn là bước đầu để nghe tiếng nói của trí tuệ.
• Quán chiếu: Hôm nay mình hãy để ý những lúc câu "thân tôi, của tôi" khởi lên, và thử hỏi lại: chắc chắn chưa?
• Nguồn: Thân Xác Này Là Của Ai? Những Tà Kiến Về Đại Ngã

52. Con mắt trí tuệ trả lời câu hỏi "thân xác này là của ai" bằng cách nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy con mắt trí tuệ hỏi: hằng ngày thân xác có phải hít thở, ăn uống không? Nguồn thức ăn đến từ đâu? Truy nguồn thì ra quả địa cầu, truy nữa ra hệ Mặt Trời, ra dải thiên hà, rồi ra toàn bộ vũ trụ. Vậy theo trí tuệ mà nói, "thân xác của các con là của tất cả". Mỗi hơi thở, mỗi bữa ăn đều là bằng chứng thân này không đứng riêng.
• Quán chiếu: Trong bữa ăn tới, mình hãy lần theo một món ăn về tận gốc và thấy thân mình đang được "cho mượn" từ những đâu.
• Nguồn: Thân Xác Này Là Của Ai? Những Tà Kiến Về Đại Ngã

53. Nếu thân xác là của tất cả, thì "sống có trí tuệ" và "sống mắt thịt" khác nhau thế nào trong đời thường?

• Hướng dẫn: Thầy tóm gọn: sống có trí tuệ là sống vì tất cả; sống mắt thịt là trói buộc đau khổ. Người sống mắt thịt dùng thân này để giành phần cho riêng mình, và khổ khi thân bị động chạm. Người sống có trí tuệ thấy thân này là của chung nên dùng nó để phục vụ, chăm sóc nó như chăm sóc thứ được cả vũ trụ gửi gắm. Cùng một thân, hai cách sống, hai kết quả.
• Quán chiếu: Hôm nay đôi tay mình đã làm được việc gì "vì tất cả", ngoài việc vì bản thân?
• Nguồn: Thân Xác Này Là Của Ai? Những Tà Kiến Về Đại Ngã

54. Khi thân bị tổn thương (cụt tay chân, tàn tật), vì sao có người đau khổ tột độ, có người vẫn sống tích cực?

• Hướng dẫn: Thầy dạy tâm hồn có cảm giác của tâm hồn, thân có cảm giác của thân. Khi bị cụt tay chân, tâm hồn không cụt; nhưng nếu tâm hồn tự nhận nó là thân xác thì khi thân bị cụt, nó cho rằng nó bị cụt và đau khổ tột độ. Thầy chỉ ra nhiều người sinh ra đã què quặt mà tâm hồn không què, sống tích cực, hạnh phúc hơn hàng tỷ người lành lặn. Khổ lớn nhất không nằm ở vết thương của thân mà ở sự đồng hóa mình với thân.
• Quán chiếu: Có khiếm khuyết nào của thân (ngoại hình, sức khỏe, tuổi tác) mà mình đang để nó định nghĩa cả con người mình không?
• Nguồn: Hạnh Phúc Thật, Hạnh Phúc Giả · Chết Không Phải Là Hết

55. Vì sao mỗi "điều kiện cho hạnh phúc" lại là một sợi xích?

• Hướng dẫn: Thầy dạy vì sợ mất, sợ biến đổi nên mình đặt điều kiện cho hạnh phúc: phải khỏe mới hạnh phúc, phải có người thân mới hạnh phúc, phải giàu mới hạnh phúc — hàng tỷ điều kiện. "Điều kiện nào cũng là một sợi xích khổng lồ mà các con tự khoác lên mình để trói buộc." Mà điều kiện nào cũng thuộc về cái biến đổi, nên chắc chắn có ngày lung lay. Thầy chỉ ra: "Ta chẳng có gì cả mà ta vẫn hạnh phúc — thì đấy mới là hạnh phúc chân thật."
• Quán chiếu: Hãy hoàn thành câu "tôi chỉ hạnh phúc khi…" bằng ba điều thật lòng nhất, rồi nhìn xem mình đang đeo những sợi xích nào.
• Nguồn: Lợi Mình Lợi Người Như Thế Nào?

56. Quan điểm "tất cả vũ trụ liên quan nhau, đồng một thể, nên gọi là Đại Ngã" sai ở điểm thứ nhất nào?

• Hướng dẫn: Thầy nói quan điểm này thoạt nghe tưởng đúng, nhưng dưới Phật nhãn vẫn là tà kiến. Điểm thứ nhất: sự đồng thể được nói đến chỉ là đồng thể về sắc tướng suy luận. Nó không nói được tính chất cốt lõi của tất cả hiện tướng, của tất cả các pháp là gì, mà chỉ dừng ở cái thấy tướng, không nói được Tánh Không. Như vậy nó "chẳng khác nào sự mở rộng của nhục nhãn" — cái tôi nhỏ được phóng to thành cái tôi vũ trụ, nhưng vẫn là cái tôi.
• Quán chiếu: Mình có lúc nào cảm thấy "mình là một với vũ trụ" rồi lại thấy mình lớn lao, đặc biệt hơn người khác không?
• Nguồn: Thân Xác Này Là Của Ai? Những Tà Kiến Về Đại Ngã

57. Điểm sai thứ hai của tà kiến Đại Ngã là gì?

• Hướng dẫn: Thầy dạy quan điểm Đại Ngã nói được các tướng đồng thể nhưng không nói được các tướng tương thuộc biến đổi là huyễn. Vì vậy càng không nói được "Sắc tức thị không" là sự sống với các tướng mà không dính mắc. Nó nhắc đến Đại Ngã mà không có giải thoát Đại Ngã, thậm chí còn cho rằng Đại Ngã là giải thoát. Thầy hỏi: cả vũ trụ này không nổ và sinh diệt hay sao? Bám vào một vũ trụ cũng biến đổi thì vẫn là bám.
• Quán chiếu: Có "điều lớn lao" nào (một lý tưởng, một tổ chức, một tín niệm) mà mình đang bám vào như chỗ dựa vĩnh viễn không?
• Nguồn: Thân Xác Này Là Của Ai? Những Tà Kiến Về Đại Ngã

58. Dưới Phật nhãn, vì sao không thể nói có "Đại Ngã", và mất chánh niệm về điều gì thì người ta sẽ nói về Đại Ngã?

• Hướng dẫn: Thầy dạy với Phật nhãn, tất cả là Sắc tức thị không, là sự biến đổi bao trùm, nên không thể nói Đại Ngã, vì tướng ngã hay tướng Đại Ngã đều là sự biến đổi không thể sở hữu, nắm bắt. Nếu thấy có tướng ngã hay Đại Ngã để sở hữu, nắm bắt được thì đó là sự lừa dối — chỉ tưởng rằng nắm bắt được. Nếu xa rời hoặc mất chánh niệm về sự biến đổi thì sẽ luôn miệng nói về Đại Ngã, vốn là cách nói của ngoại đạo. Chánh niệm về biến đổi là chìa khóa để không lạc.
• Quán chiếu: Trong ngày, mình nhớ đến tính biến đổi của mọi thứ được mấy lần? Mình có thể đặt một lời nhắc nhỏ để nhớ nó không?
• Nguồn: Thân Xác Này Là Của Ai? Những Tà Kiến Về Đại Ngã

59. Thầy giảng "Vô" trong Vô thường, Vô ngã, Vô ngại nghĩa là gì?

• Hướng dẫn: Thầy dạy đạo Phật là Vô thường, Vô ngã, Vô ngại. "Vô" không phải là không; Vô là Sắc tức thị không, là bao trùm, là sự biến đổi. Vô thường là mãi biến đổi; Vô ngã là ngã biến đổi, là cái Ta biến đổi; Vô tướng là tướng biến đổi; Vô ngại là cách sống bao trùm không còn dính mắc. Hiểu "vô" là "không có gì" sẽ đẩy người học vào chấp không; hiểu "vô" là biến đổi bao trùm thì vừa không bám vừa không phủ nhận.
• Quán chiếu: Khi nghe "vô ngã", mình có hình dung một sự trống rỗng đáng sợ không? Thử thay bằng hình ảnh "cái ta đang biến đổi" và cảm nhận sự khác nhau.
• Nguồn: Thân Xác Này Là Của Ai? Những Tà Kiến Về Đại Ngã

60. Vì sao Thầy nói "nhận Ta là thân xác lại hóa ra nhận Ta là toàn bộ thể tánh Như Lai Tạng biến đổi"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy mình có thể nhận mình là thân xác, với một điều kiện: có thấy nó là sự biến đổi hay không. Nếu thấy biến đổi, thì vì sao biến đổi? Vì các pháp liên quan phụ thuộc nhau nên chuyển hóa nhau mà biến đổi. Khắp nơi trong vũ trụ đều biến đổi, tất cả pháp nương dựa nhau mà biến đổi, nên biến đổi là bao trùm; vậy thân xác là tất cả sự biến đổi bao trùm toàn bộ vũ trụ thể tánh. Chỗ khác nhau không nằm ở việc nhận hay không nhận thân, mà ở chỗ nhận bằng cái thấy nào.
• Quán chiếu: Hãy nhìn lại một tấm ảnh cũ của mình: thân nào mới là "thân tôi" — thân ngày ấy hay thân hôm nay?
• Nguồn: Thân Xác Này Là Của Ai? Những Tà Kiến Về Đại Ngã

61. "Thân xác không phải của các con, mà thân xác là của tất cả" — vậy cách sống đúng sự thật với thân này là gì?

• Hướng dẫn: Thầy kết bài bằng lời nhắc ấy và hỏi lại: đã hiểu thế nào là tất cả chưa, nếu hiểu thì cách sống đúng sự thật là gì — "còn phải học dài dài đấy". Theo lời Thầy, sống có trí tuệ là sống vì tất cả: không dùng thân để tranh giành, không sợ hãi khi thân già bệnh, không đòi thân phải mãi như ý. Đồng thời vẫn giữ gìn thân để làm được việc lành, vì nó là thứ của chung được trao cho mình dùng. Câu trả lời trọn vẹn phải được học và luyện dần.
• Quán chiếu: Nếu thân này là "của tất cả", mình sẽ thay đổi thói quen nào trong ăn uống, nghỉ ngơi, hay cách dùng thời gian?
• Nguồn: Thân Xác Này Là Của Ai? Những Tà Kiến Về Đại Ngã

62. "Khi tôi chết thì người thân là của ai? Khi người thân chết thì ai là của tôi?" — câu hỏi này giúp gì khi đối diện mất mát?

• Hướng dẫn: Thầy đặt câu hỏi này để phá chữ "tưởng rằng": tôi tưởng người thân là của tôi. Khi tin điều đó là thật và sanh tâm trói buộc sở hữu, thì sợ mất, và khi mất thì khổ chồng khổ. Thầy dạy những gì mình níu giữ, trói buộc, sợ mất thì chắc chắn sẽ mất, chỉ còn lại khao khát không chỗ thỏa mãn. Thương mà không sở hữu thì khi chia ly vẫn đau nhưng không bị bi lụy, tham sân si chi phối.
• Quán chiếu: Với người mình thương nhất, mình hãy thử thay câu "người của tôi" bằng "người mình được duyên gặp" và cảm nhận tâm mình.
• Nguồn: Lợi Mình Lợi Người Như Thế Nào?

6. Năm lớp chấp ngã

63. Vì sao Thầy nói nhận thức trọn vẹn các cấp độ chấp ngã là vô cùng quan trọng với người học Đạo?

• Hướng dẫn: Thầy dạy nếu không đủ trình độ phát hiện các cấp độ chấp ngã thì chắc chắn sẽ tẩu hỏa nhập ma và lạc Đạo, tức không còn nhận ra sự thật. Mỗi người ở một mức trải nghiệm khác nhau nên có chấp ngã khác nhau: ngu dốt có chấp ngã của ngu dốt, giỏi có chấp ngã của giỏi, nông cạn có chấp ngã của nông cạn, sâu lắng có chấp ngã của sâu lắng. Không ai được miễn; càng tiến sâu, chấp ngã càng tinh vi. Thầy dặn người học tự chiêm nghiệm và kiểm điểm mình qua năm lớp chấp.
• Quán chiếu: Mình đang tự cho mình ở "mức" nào trên đường tu? Chính cái mức ấy có đang thành một chỗ chấp ngã mới không?
• Nguồn: 5 Lớp Chấp Ngã (Ngã Nghĩa Là Cái Tôi Là)

64. Lớp chấp thứ nhất, "chấp có", là gì, và vì sao phần lớn người học đang ở lớp này?

• Hướng dẫn: Thầy dạy chấp có là cho rằng tất cả sự hiện hữu nhìn thấy bằng mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý chính là Ta: thân xác này là Ta, những gì nó sở hữu (gia đình, nhà cửa, tên tuổi, địa vị) là của Ta; rộng hơn là cho cả vũ trụ là Ta (Đại Ngã). Lớp chấp này bao gồm toàn bộ nhận thức của tư tưởng, trí tuệ. Thầy nói phần lớn người học ở lớp thứ nhất này thôi. Nhận ra mình đang ở đây không phải để tự ti, mà để biết mình cần bắt đầu từ đâu.
• Quán chiếu: Khi ai đó xúc phạm tên tuổi, địa vị hay gia đình mình, mình có thấy như chính "mình" bị xúc phạm không?
• Nguồn: 5 Lớp Chấp Ngã (Ngã Nghĩa Là Cái Tôi Là)

65. "Chấp không" là gì, và bệnh này thường đến từ đâu?

• Hướng dẫn: Thầy dạy chấp không là cho rằng toàn bộ vũ trụ cùng với Ta thật sự không tồn tại, chỉ là Không; mọi cái thấy có đều là giả; chết là hết hoặc chết là trở về số 0. Bệnh này thường thấy ở người học Kinh Tạng mà hiểu sai nghĩa Kinh, đọc về Tánh Không mà không hiểu đúng Tánh Không. Nó cũng đến từ người ham học Thiền, tham nhập định, rồi bị Ngũ Ấm Ma điều khiển, kẹt trong Mạt Na Thức, dẫn đến cực đoan tư tưởng, trong đầu tự có những lời nói xui khiến về chấp không. Vì vậy học Tánh Không và tu Thiền đều cần đúng pháp, đúng Thầy.
• Quán chiếu: Mình có lúc nào dùng câu "tất cả là không" để thấy mọi việc, mọi người đều chẳng đáng quan tâm không?
• Nguồn: 5 Lớp Chấp Ngã (Ngã Nghĩa Là Cái Tôi Là)

66. "Chấp vừa có vừa không" khác gì với cái thấy đúng, và dấu hiệu của bệnh này là gì?

• Hướng dẫn: Thầy dạy đây là chấp vào trí tuệ Bát Nhã như chân lý sự thật, cho rằng mọi sự vật đều vừa có vừa không, trong khi tuệ Bát Nhã chỉ là lời mô tả chân lý, là ngón tay chỉ trăng. Chấp như vậy dẫn đến bị lý luận điều khiển, rơi vào kiêu ngạo, không có khả năng đi vào chi tiết của nhận thức pháp: nói nghe rất cao siêu nhưng đi vào ví dụ cụ thể thì rối loạn. Bệnh này thường đến với người học rộng các Thừa, thấy được một phần cách nhìn chân lý rồi kẹt luôn vào hiểu biết, "sống trong lớp màng của hiểu biết, chứ không sống được thật".
• Quán chiếu: Khi được hỏi một tình huống đời thường cụ thể, mình có trả lời được rõ ràng, hay chỉ lặp lại những câu lý thuyết "vừa có vừa không"?
• Nguồn: 5 Lớp Chấp Ngã (Ngã Nghĩa Là Cái Tôi Là)

67. Vì sao "chấp có Phật Tánh" vẫn là một lớp chấp ngã, dù ở mức rất cao?

• Hướng dẫn: Thầy dạy chấp có Phật Tánh là cho rằng có một cái Ta là Tâm Hồn bất tử, mà quên rằng Phật Tánh không có cấu tạo thì Tánh vượt qua mọi ý niệm danh tướng "Ta là". Ngay khi nghĩ Ta là Phật Tánh, Ta là Tâm Hồn bất tử, thì lạc vào một cái dụng có thật là Phật Tánh. Trong khi Tam Thế Chư Phật chung Thể Tánh Không; chấp Phật Tánh là có thì nhận một dụng tướng Phật mà bỏ quên sự hòa nhập Tam Thế Chư Phật. Thầy nói bệnh này thường thấy ở các vị Phật Độc Giác (Bích Chi): đã thành Phật mà chưa hòa nhập được Chư Phật ba thời.
• Quán chiếu: Mình có đang giữ một hình ảnh "Phật tánh của tôi" như một vật quý riêng, tách khỏi người khác không?
• Nguồn: 5 Lớp Chấp Ngã (Ngã Nghĩa Là Cái Tôi Là)

68. "Chấp không có Phật Tánh" là gì, và vì sao nó hay đi cùng quan điểm Đại Ngã?

• Hướng dẫn: Thầy dạy đây là căn bệnh chấp vào chủ nghĩa Duy Vật: cho rằng không có Tâm hồn nào cả, vì tâm hồn chỉ là phản ứng phụ thuộc phát sinh từ vật chất; khi thân chết thì ý thức chỉ thành nắm tro, áng mây, hay tan vào vũ trụ, và khẳng định không có Phật Tánh nào bất tử. Quan điểm này thường thấy ở những người chấp vào Đại Ngã, tức cho toàn bộ vũ trụ là Ta, vì mọi vật chất đều tương thuộc, liên kết biến đổi nhau. Họ thấy được sự liên kết của tướng mà không thấy tính chất không cấu tạo. Hai tà kiến nương nhau: phóng to cái tôi vật chất rồi phủ nhận cái không cấu tạo.
• Quán chiếu: Khi nghĩ về cái chết, mình có âm thầm tin "rồi cũng chỉ là cát bụi, chẳng còn gì" không? Niềm tin ấy ảnh hưởng thế nào đến cách mình sống?
• Nguồn: 5 Lớp Chấp Ngã (Ngã Nghĩa Là Cái Tôi Là)

69. Nếu cả năm món chấp đều là có thật, vì sao Thầy vẫn gọi chúng là ngu dốt?

• Hướng dẫn: Thầy nói rõ: năm món chấp bị gọi là ngu dốt không phải vì chúng không có thật; chính vì có thật nên người ta mới bị chấp vào. Sự ngu dốt là ở chỗ chấp vào một phần mà không thấy tổng thể toàn vẹn bao trùm tất cả. Như thầy bói mù ôm chân voi tưởng là cái cột, sờ tai tưởng cái quạt, nắm đuôi tưởng cây chổi: chân, tai, đuôi đều thật, nhưng không thấy con voi. Cái sai không nằm ở phần được thấy, mà ở việc coi phần ấy là toàn bộ.
• Quán chiếu: Với một người mình hay chê trách, mình đang "ôm chân voi" nào của họ mà cho là cả con người họ?
• Nguồn: 5 Lớp Chấp Ngã (Ngã Nghĩa Là Cái Tôi Là)

70. Để không rơi vào năm lớp chấp ngu dốt ấy, Thầy dạy người học phải học được cái nhìn như thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy phải học được cái nhìn tổng thể tròn đầy, "tròn đầy mà đủ các chi tiết, không bị thiên lệch". Tròn đầy mà thiếu chi tiết thì thành lý luận suông như lớp chấp thứ ba; chi tiết mà thiếu tròn đầy thì thành thầy bói xem voi. Mục đích cuối cùng là thoát khỏi mọi định nghĩa để sống chân thật với Tâm dũng mãnh vô song, không gì làm mình sợ hãi. Đó là sống chân thật, sống trong Sự Thật.
• Quán chiếu: Khi phải quyết định một việc khó, mình có vừa nhìn được toàn cảnh vừa không bỏ sót những chi tiết cụ thể của từng người liên quan không?
• Nguồn: 5 Lớp Chấp Ngã (Ngã Nghĩa Là Cái Tôi Là)

71. "Sống chính là chấp: chấp mà thông tỏ, thông tỏ mà chấp, tùy duyên hưởng thụ" — có phải là lời cho phép sống buông thả?

• Hướng dẫn: Thầy kết bài năm lớp chấp bằng bài thơ ấy và dẫn lời Phật Thầy: "Vô ngã chính là chấp ngã", rồi nói thêm "chấp ngã để sống trong sự thật". Nghĩa là không ai sống mà không chấp; điều quan trọng là chấp mà thông tỏ, thấy được tổng thể, không bị phần nào che lấp. "Tùy duyên hưởng thụ" là hưởng trong sự thông tỏ, không phải chạy theo dục vọng. Ở bài khác Thầy nói rõ: bản lĩnh điều phục chưa có mà học đòi chấp vào đủ thứ tham đắm là "chấp ngu", tự nhấn chìm mình.
• Quán chiếu: Trong những thứ mình đang "hưởng thụ", thứ nào mình thật sự thông tỏ, thứ nào đang kéo mình đi?
• Nguồn: 5 Lớp Chấp Ngã (Ngã Nghĩa Là Cái Tôi Là) · Vô ngã là chấp ngã đến tận cùng

72. Thầy từng dạy "các con thật sự là tâm hồn bất tử", lại dạy "chấp có một cái Ta là Tâm Hồn bất tử" là một lớp chấp — hiểu thế nào cho khỏi lầm?

• Hướng dẫn: Với người sơ cơ, Thầy bóc tách cảm giác của thân và tâm hồn để chỉ ra thân chết mà tâm hồn không chết, nhằm phá tà kiến "ta là cái xác này, chết là hết" và nỗi sợ đi kèm. Đó là thuốc cho lớp chấp có và chấp không có Phật Tánh. Nhưng khi đã qua bước ấy, nếu lại nắm chặt "Ta là Tâm Hồn bất tử" như một cái Ta có thật, thì lạc vào dụng tướng Phật Tánh mà quên Phật Tánh không cấu tạo, vượt mọi ý niệm "Ta là". Lời dạy ở mỗi bậc là phương tiện đúng cho bậc ấy; lầm là khi đem thuốc của bậc này làm chỗ trụ vĩnh viễn.
• Quán chiếu: Có lời dạy nào từng giúp mình rất nhiều mà nay mình đang bám vào như chân lý cuối cùng không?
• Nguồn: Hạnh Phúc Thật, Hạnh Phúc Giả · 5 Lớp Chấp Ngã (Ngã Nghĩa Là Cái Tôi Là)

7. Vô ngã là chấp ngã đến tận cùng – không thể đánh giá

73. Trên đời có điều gì gọi là "không chấp" không?

• Hướng dẫn: Thầy thách người học tìm xem có cái gì gọi là không chấp ngã, không chấp trước. Mọi hành động ăn, uống, ngủ, nghỉ đều là chấp; ngồi im chẳng làm gì cũng là chấp vì vẫn phải suy nghĩ, phải thở; ngay cả khi không suy nghĩ gì, cái biết mình đang không suy nghĩ gì cũng là chấp. Thiền mà đi vào thanh tịnh là chấp vào thanh tịnh; Phật nhập Niết Bàn là chấp vào Niết Bàn. Vậy muốn "không chấp gì" là đòi một điều không có.
• Quán chiếu: Trong việc tu của mình, mình đang chấp vào điều gì (một pháp, một cảm giác, một hình ảnh người tu)? Hãy gọi tên nó mà không vội chê.
• Nguồn: Vô ngã là chấp ngã đến tận cùng

74. Vì sao Thầy gọi người tự nhận "ta đây chẳng chấp vào thứ gì trên đời" là dối trá và giả tạo?

• Hướng dẫn: Vì như Thầy chỉ ra, sống là chấp, mọi hành động đều là chấp, nên câu "tôi chẳng chấp gì" chỉ có thể là tự lừa hoặc lừa người. Câu ấy thường che một sự chấp tinh vi hơn: chấp vào hình ảnh mình là người không chấp. Thầy thì nói: "Ta đã thông tỏ mọi sự chấp nên Ta chấp." Chỗ khác nhau giữa bậc giác ngộ và người mê không phải chấp hay không chấp, mà là thông tỏ hay không thông tỏ sự chấp.
• Quán chiếu: Mình có hay nói "tôi buông hết rồi" trong khi chỉ cần một lời chê là mình dao động không?
• Nguồn: Vô ngã là chấp ngã đến tận cùng

75. Thầy nêu những tính chất nào của mọi sự chấp?

• Hướng dẫn: Thầy dạy: mọi sự chấp đều không có nguồn gốc trước sau; mọi sự chấp đều là sự móc nối lẫn nhau; mọi sự chấp đều không thể tách rời; mọi sự chấp là vòng tròn không hồi kết; mọi sự chấp là sự lựa chọn để sống. Hiểu như vậy thì không còn đi tìm "cái chấp đầu tiên" để cắt bỏ, cũng không mơ tách được một sự chấp ra khỏi mọi sự chấp khác. Chấp là một lựa chọn để sống, nên câu hỏi thật là mình chọn sống thế nào trong sự chấp.
• Quán chiếu: Chọn một thói quen mình đang có, lần xem nó móc nối với những sự chấp khác nào trong đời mình.
• Nguồn: Vô ngã là chấp ngã đến tận cùng

76. Vì sao Thầy nói "Vô ngã là chấp ngã đến tận cùng"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy vô ngã không phải là không có ngã, nên vô ngã không thể tách rời chấp ngã. Chấp ngã là lựa chọn để sống, và sự sống là bất tận, nên trong sự thông tỏ và tự do của vô ngã vẫn không tách rời sự chấp ngã không cùng tận. Vì thông tỏ mà gọi là cùng tận; vì tự do và thông tỏ nên gọi là vô ngã; vì chấp ngã là mãi mãi nên gọi là không cùng tận. Nằm giữa cùng tận và không cùng tận chính là sự tự do, tức sự sống vô ngại.
• Quán chiếu: Nếu vô ngã không phải là "xóa mình", thì trong một việc cụ thể hôm nay, sống vô ngã sẽ trông như thế nào?
• Nguồn: Vô ngã là chấp ngã đến tận cùng

77. Nếu không phải là thôi chấp, thì làm gì để được tự do?

• Hướng dẫn: Thầy dạy phải điều phục được chính mình, không còn là nô lệ của cảm xúc và không nhốt mình vào tư tưởng cá nhân; phải có chánh niệm và thực hành Như Lai thiền. Khi hàng phục được mọi khao khát tồn tại trong mọi sự chấp thì sẽ thấy tự do trong mọi hoàn cảnh, "chứ không phải là không chấp vào bất cứ thứ gì để được tự do". Tự do không đến từ việc rút khỏi đời sống, mà từ bản lĩnh làm chủ ngay trong đời sống.
• Quán chiếu: Mình đang tìm tự do bằng cách tránh xa những thứ mình sợ bị cuốn theo, hay bằng cách luyện để làm chủ khi ở giữa chúng?
• Nguồn: Vô ngã là chấp ngã đến tận cùng

78. Hàng phục khao khát có phải là tiêu diệt tham, sân, si?

• Hướng dẫn: Thầy khẳng định hàng phục khao khát không phải là tiêu diệt khao khát, tiêu diệt tham, sân, si, mà là "trở thành chủ nhân của chúng". Nghĩa là khao khát và tham sân si vẫn còn nguyên trong mình nhưng chẳng làm gì được mình cả. Vì vậy chúng tự chuyển hóa thành phước vô lượng. Người cố diệt thì sống trong chiến đấu với chính mình; người làm chủ thì dùng được năng lượng ấy.
• Quán chiếu: Khi cơn giận khởi lên, mình đang cố "dập" nó, hay đang luyện để nó có mặt mà không điều khiển được lời nói, việc làm của mình?
• Nguồn: Vô ngã là chấp ngã đến tận cùng

79. "Chấp khôn" và "chấp ngu" khác nhau thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy trong sự chấp cũng có chấp ngu, chấp khôn, chấp có bản lĩnh và không có bản lĩnh. Chấp vào kỷ luật, giới luật thì được phước và đức hạnh điều phục chính mình; đây là con đường vững chắc và nên làm. Chấp khôn là chấp vào kỷ luật bản thân trước khi học chấp vào tất cả, vì chấp vào kỷ luật điều phục thì phải vượt qua sự chi phối của khao khát. Chấp ngu là bản lĩnh điều phục chưa có lại học đòi chấp vào đủ thứ tham đắm, muốn phá vỡ kỷ luật và giới luật, rốt cuộc tự nhấn chìm mình.
• Quán chiếu: Mình có đang dùng lời pháp cao ("tất cả là tròn đầy", "vô ngã") để nới lỏng một giới mình đã hứa giữ không?
• Nguồn: Vô ngã là chấp ngã đến tận cùng

80. Vì sao Thầy nhấn mạnh "vô ngại không bao giờ là không có bản lĩnh của sự điều phục chính mình"?

• Hướng dẫn: Thầy tóm lại: vô ngã là thông tỏ mọi sự chấp để cuối cùng sống vô ngại trong mọi sự chấp ấy. Nhưng vô ngại không bao giờ tách khỏi bản lĩnh điều phục; không chấp giới luật mà tùy tiện chấp khi năng lực điều phục còn kém thì bị khao khát nhấn chìm thành nô lệ. Chỉ khi bản lĩnh điều phục đã kiên cố đến mức tự do quên cả hai chữ "bản lĩnh" thì mới nói chuyện khác, và Thầy để dành điều ấy "nói sau". Người mới phải đi con đường kỷ luật trước, không được học đòi cảnh giới vô ngại.
• Quán chiếu: Nếu thành thật đo bản lĩnh điều phục của mình hôm nay, mình cần giữ chặt những kỷ luật nào nhất?
• Nguồn: Vô ngã là chấp ngã đến tận cùng

81. Vì sao Thầy nói cố gò ép theo lời "không đánh giá, không phân biệt sẽ thấy bình đẳng" chỉ dẫn đến đè nén?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ ra nhiều người nghe lời ấy, cố gò mình mù quáng, xem nó như một giới luật, nhưng rốt cuộc chẳng thấy được bình đẳng, chẳng thấy được vô ngã. Vì không hiểu, nên mọi nỗ lực chỉ còn là sự đè nén. "Ý dẫn đầu tất cả các pháp", ý đã không thông thì các pháp cũng không thông. Không đánh giá phải đến từ sự thông tỏ, không phải từ việc bịt miệng ý nghĩ.
• Quán chiếu: Có "quy tắc tu" nào mình đang ép mình theo mà chưa thật hiểu vì sao phải vậy không?
• Nguồn: Vô ngã là không còn có thể đánh giá

82. Vì sao Thầy nói sự thật là chẳng thứ gì trên đời có thể đánh giá và phân biệt được?

• Hướng dẫn: Thầy dạy sở dĩ không đánh giá, phân biệt là vì sự thật chẳng thứ gì có thể đánh giá và phân biệt. Thầy lấy ví dụ phóng sanh một con chim: mình cho là thiện, nhưng con chim lại giết những loài nhỏ hơn để sống, đấy lại là ác; thực tế thiện ác lẫn lộn chẳng thể phân biệt. Khi thấy được điều này, việc không đánh giá không còn là gắng gượng mà là tự nhiên. Điều đó không có nghĩa là thôi làm lành, mà là thôi lấy việc lành làm chỗ tự hào và phán xét.
• Quán chiếu: Một việc tốt mình tự hào đã từng làm — nó có kéo theo hệ quả nào mình không ngờ tới không?
• Nguồn: Vô ngã là không còn có thể đánh giá

83. "Mình là ai?" — vì sao nhận mình là thân xác cũng không được?

• Hướng dẫn: Thầy dạy nếu nhận mình là thân xác, thì thân xác vẫn phải hít thở, vẫn phải lấy dưỡng chất từ môi trường để sống; truy tận nguồn gốc những dưỡng chất ấy sẽ ra cả vũ trụ bất tận. Vậy thể xác chẳng phải là thể xác như mình nghĩ. Một "thân tôi" có ranh giới rõ ràng không tìm thấy ở đâu cả. Câu hỏi "mình là ai" vì thế không có câu trả lời để nắm giữ.
• Quán chiếu: Hãy thở chậm vài hơi và hỏi: hơi thở này bắt đầu là "của tôi" từ lúc nào, và thôi là "của tôi" từ lúc nào?
• Nguồn: Vô ngã là không còn có thể đánh giá

84. Vì sao nhận mình là Phật tánh cũng không được, mà nói mình không phải Phật tánh thì lại vô minh?

• Hướng dẫn: Thầy dạy Phật tánh không có cấu tạo, không tên không tuổi, thì làm sao đánh giá được; hơn nữa trong Phật tánh lại sẵn có ảo tưởng, Phật không tách rời chúng sinh, nên Phật tánh cũng không phải sự thật tuyệt đối như mình nghĩ. Chỉ có thể là "trong tưởng có thật, trong thật có tưởng". Vì vậy nói mình là Phật tánh thì không chân thật, còn nói mình không là Phật tánh thì lại vô minh. Nhận là chấp tướng, không nhận là vô minh: rốt cuộc nhận mình là bất cứ điều gì cũng chẳng thể được.
• Quán chiếu: Mình có đang cần một định nghĩa về mình để thấy yên tâm không? Nếu không có định nghĩa nào, điều gì trong mình lo lắng?
• Nguồn: Vô ngã là không còn có thể đánh giá

85. Vì sao Thầy nói sự thật là "bất khả thuyết", đến cả im lặng cũng không phải tuyệt đối?

• Hướng dẫn: Thầy dạy vì bất khả thuyết nên hễ thuyết ra thì lời thuyết liền trở thành giả dối; kể cả im lặng cũng vẫn chỉ là một cách đối đãi, không mang ý nghĩa tuyệt đối, chân thật. Vì vậy bậc giác ngộ nhận ra không thể đánh giá, không thể phân biệt, không thể định nghĩa, ngay cả chính mình. Lời pháp là phương tiện chỉ đường, không phải thứ để ôm làm chân lý. Hiểu vậy thì không còn tranh cãi về lời, mà dùng lời để hành thiền.
• Quán chiếu: Có khi nào mình tranh luận gay gắt về câu chữ của một lời dạy mà quên mất nó chỉ về đâu không?
• Nguồn: Vô ngã là không còn có thể đánh giá

86. "Thấy hiện tướng ngã mà lại chẳng phải là ngã, chẳng phải là ngã mà lại đang là ngã" — vì sao người không thấy được điều này mãi tranh hơn thua?

• Hướng dẫn: Thầy dạy vì không thể đánh giá, định nghĩa nên Thầy nhìn tất cả sự vật hiện tượng đều vô ngã: thấy tướng ngã mà chẳng phải ngã, chẳng phải ngã mà vẫn đang là ngã. Còn người đắm nhiễm trong ý niệm danh tướng của nhục nhãn thì coi tướng ngã là thật, nên mãi muốn lý luận hơn thua, tranh đấu cho quyền lợi bản ngã trên mọi phương diện của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, và chấp nhận trôi lăn trong vô minh. Tranh hơn thua cần một cái ngã cố định để thắng; thấy ngã là tướng biến đổi thì cuộc tranh mất chỗ đứng. Thầy nói đây là sự thông tỏ vô giá để hành thiền.
• Quán chiếu: Trong cuộc tranh cãi gần nhất, "cái tôi" mình muốn bảo vệ có còn nguyên như vậy sau một tuần không?
• Nguồn: Vô ngã là không còn có thể đánh giá

8. Sống vô ngã: làm mà không thấy có Ta, xin vô ngã, lòng biết ơn

87. Vì sao Thầy nói "Làm mà không thấy có Ta đang làm" là đặc trưng của Phật thừa, khác với ngoại đạo?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ ra trước thời Đức Phật, đạo Bà La Môn đã có đủ Giới – Định – Tuệ, và Đức Phật cũng dạy Giới – Định – Tuệ. Chỗ khác là Giới – Định – Tuệ của ngoại đạo không có nhận thức Trung đạo, Bình đẳng, Tánh Không và đức hạnh Ba-la-mật; mà pháp hành cụ thể của những điều ấy nằm trọn trong lời "Làm mà không thấy có Ta đang làm". Ngoại đạo giữ Giới – Định – Tuệ mà luôn thấy có Ta đang giữ; Phật thừa giữ mà không thấy có Ta đang giữ. Cùng một việc làm, khác nhau ở chỗ có hay không một cái tôi đứng giữa.
• Quán chiếu: Khi tụng kinh, giữ giới hay làm việc thiện, mình có hay thầm đếm "tôi đã làm được bao nhiêu" không?
• Nguồn: Làm mà không thấy có Ta đang làm: Thế nào là không có Ta?

88. "Không thấy có Ta" có phải là phủ nhận và cho rằng Ta không tồn tại?

• Hướng dẫn: Thầy khẳng định không phải. Khi nói "Ta làm mà không thấy có Ta đang làm" thì vế đầu tiên đã là có Ta tồn tại rồi. Không thấy có Ta là không thấy một cái Ta có cấu tạo để nắm bắt, sở hữu, bị hủy diệt; không phải là tự xóa mình hay sống như không có mặt. Hiểu thành phủ nhận thì lại rơi vào chấp không.
• Quán chiếu: Mình có thể vẫn nói "tôi làm việc này" một cách rõ ràng, có trách nhiệm, mà không ôm lấy công lao của nó không?
• Nguồn: Làm mà không thấy có Ta đang làm: Thế nào là không có Ta?

89. Xét trên tính chất Pháp, "không thấy có Ta" chỉ vào điều gì?

• Hướng dẫn: Thầy dạy đó là thấy Ta và tất cả Pháp là Tánh Không cấu tạo bao trùm: Ta không có cấu tạo nhưng vẫn tồn tại (Sắc tức thị Không); các Pháp thấy có tướng mà tận cùng của tướng cấu tạo là không có cấu tạo. Vì vậy Ta không có cấu tạo để có thể nắm bắt hay bị nắm bắt, sở hữu hay bị sở hữu, và không có cấu tạo để có thể bị hủy diệt. Thầy lưu ý đây là điều được biết trước, phải giác ngộ mới thấy; nhưng biết trước để làm hướng cho thực hành.
• Quán chiếu: Khi sợ bị người khác chiếm đoạt, lấn át hay "làm hại mình", mình hãy nhớ: cái gì nơi mình thật sự có thể bị nắm lấy?
• Nguồn: Làm mà không thấy có Ta đang làm: Thế nào là không có Ta?

90. Xét trên tính chất biến đổi, vì sao Thầy nói chỉ có thể nói "Ta là sự biến đổi"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy các Pháp nương dựa, tương thuộc, chuyển hóa nhau mới tồn tại hình tướng; ví như thân xác phụ thuộc ăn uống, đồ ăn lại đến từ vô số phụ thuộc khác, mở rộng ra toàn vũ trụ thành một vòng tuần hoàn. Vòng tuần hoàn ấy là sự biến đổi; vì các Pháp luôn sinh diệt từ dạng này sang dạng khác nên không thể khẳng định Ta là ai, chỉ có thể nói Ta là sự biến đổi. Mọi quan điểm "Ta là một ai đó" chỉ là tư tưởng đưa ra nhận định, mà tư tưởng ấy cũng luôn sinh diệt. Thấy mình biến đổi một cách chân thật thì thấy mình bao trùm, không còn trụ vào hình tướng.
• Quán chiếu: Một điều mình từng nói "tôi vốn là người như thế" — nó đã thay đổi bao nhiêu qua các năm?
• Nguồn: Làm mà không thấy có Ta đang làm: Thế nào là không có Ta?

91. Trong đời sống gia đình, "không thấy có Ta" được thực hành như thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy vì đã nhận thức được tính chất Phật tánh và bình đẳng, nên không sanh tâm sở hữu bất cứ thứ gì; hễ sanh tâm sở hữu là tự trói buộc và tự lừa mình. Sống với vợ chồng, con cái, cha mẹ, của cải mà không sanh tâm trói buộc sở hữu họ là của Ta, thì khi nghịch cảnh hay chia ly xảy đến sẽ không bị tình cảm bi lụy, tham sân si, khổ đau chi phối. Ngược lại, sanh tâm sở hữu thì dẫn tới đau khổ. Không thấy có Ta là "Ta không sanh tâm sở hữu gì cả" và không có được gì trong mọi điều Ta nghĩ, Ta làm.
• Quán chiếu: Với con cái hay người bạn đời, mình đang mong họ "phải" như thế nào? Mong ấy có phải một dạng sở hữu không?
• Nguồn: Làm mà không thấy có Ta đang làm: Thế nào là không có Ta?

92. "Tất cả ý niệm, nhân duyên, đức hạnh cấu thành Ta, nhưng Ta không phải là nó" — vì sao không cần loại bỏ vọng tưởng?

• Hướng dẫn: Thầy dẫn lời Đức Phật Liên Hoa Sanh và giải: Ta không loại bỏ bức tranh ý niệm biến chuyển từ Phật tánh tạo thành Ta, nhưng Ta không phải là nó. Nó là Ta vì nó biến chuyển từ Ta; Ta không phải là nó vì Ta là Tánh Không bao trùm, vì tướng của nó không thể nắm bắt hay sở hữu, vì nó là huyễn. Trí tuệ Như Lai Tạng chỉ ra vọng tưởng là vọng động của Phật tánh, không có nó thì Phật tánh không có nhận thức nào; muốn loại bỏ vọng tưởng là loại bỏ Phật tánh. Vì thấy vọng tâm và chân tâm bình đẳng nên mới phát triển được cách sống Trung đạo.
• Quán chiếu: Khi một ý nghĩ xấu khởi lên, mình có thể nhìn nó như "một nét vẽ trên bức tranh" mà không tự kết luận "tôi là kẻ xấu" không?
• Nguồn: Làm mà không thấy có Ta đang làm: Thế nào là không có Ta?

93. "Giữ Giới – Định – Tuệ mà không thấy có mình đang giữ" có phải là không cần giữ giới nữa?

• Hướng dẫn: Không. Thầy dạy người hiểu bài pháp này sẽ bước vào chánh thiền của Phật trong từng sát na: làm mà không thấy có mình đang làm, giữ Giới – Định – Tuệ mà không thấy có mình đang giữ, và công đức vô lượng sẽ hình thành. Vế "giữ Giới – Định – Tuệ" vẫn nguyên đó; cái được buông là cái tôi tự hào, tự đếm công, chứ không phải bản thân giới. Dùng câu này để bỏ giới là hiểu ngược, là "chấp ngu" mà Thầy đã cảnh báo.
• Quán chiếu: Hôm nay mình hãy giữ trọn một giới nhỏ, và để ý xem có ý nghĩ "mình giỏi quá" nào khởi lên không.
• Nguồn: Làm mà không thấy có Ta đang làm: Thế nào là không có Ta?

94. Xét trên trí tuệ Như Lai Tạng, Thầy nói "không thấy có Ta" là không còn trụ vào nhục nhãn, vì "mắt thịt chỉ luôn nhận định Ta là một sinh vật độc lập trên hành tinh". Cái nhìn "sinh vật độc lập" ấy trói mình ra sao?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ rằng trí tuệ Như Lai Tạng thấy mối liên quan và sự bình đẳng trong tất cả Pháp: tất cả không cấu tạo nên đồng một thể; các Pháp liên quan chuyển hóa nhau nên nhìn vào một Pháp thấy tất cả Pháp vận hành. Mắt thịt thì cắt mình ra thành một sinh vật riêng lẻ, rồi từ đó sinh thiển cận, sinh chuyện của-ta và của-người, và bị dính mắc vào thân xác. Không trụ vào nhục nhãn thì không bị thiển cận chi phối, đồng nghĩa với không thấy có Ta bị chi phối. Điều này không phủ nhận thân xác, chỉ là không để cái nhìn hẹp của nó làm lẽ sống.
• Quán chiếu: Trong bữa ăn hôm nay, thử nhìn một món ăn và lần ra bao nhiêu người, bao nhiêu điều kiện đã góp vào nó. Lúc ấy "mình" còn là một sinh vật độc lập không?
• Nguồn: Làm mà không thấy có Ta đang làm: Thế nào là không có Ta?

95. Thầy kết bài: hiểu được bài pháp này thì "bước vào chánh thiền của Phật trong từng sát-na". Vì sao "làm mà không thấy có Ta đang làm" lại là một lối thiền không cần đợi lúc ngồi?

• Hướng dẫn: Theo Thầy, chánh thiền không nằm ở tư thế, mà ở chỗ trong mỗi sát-na làm việc gì cũng không thấy có mình đang làm, không sanh tâm sở hữu, không có được gì trong mọi điều mình nghĩ, mình làm. Vì thế nấu cơm, đi làm, chăm con, giữ Giới - Định - Tuệ đều có thể là thiền nếu làm mà không có cái Ta đứng ra nhận công hay nhận phần. Thầy nói khi ấy công đức vô lượng sẽ hình thành. Đây không phải lý do để bỏ các thời khóa, mà là để thời khóa và đời sống thành một.
• Quán chiếu: Chọn một việc lặp lại hằng ngày (rửa bát, lái xe, quét nhà) và làm nó hôm nay như một thời thiền: để ý mỗi lần cái "tôi đang làm, tôi mệt, tôi giỏi" hiện lên.
• Nguồn: Làm mà không thấy có Ta đang làm: Thế nào là không có Ta?

96. Ước mong có phải là cái tội không? Nếu không thì tội nằm ở đâu?

• Hướng dẫn: Thầy dạy sống trên đời không thể không có ước mong, và ước mong không phải là cái tội. Cái tội là trói buộc mình vào ước mong để ra điều kiện cho hạnh phúc. Thầy ví dụ: mong có người yêu không phải tội; tội là ra điều kiện "tôi phải có người yêu thì tôi mới hạnh phúc", mà đáng lẽ có hay không có người yêu thì vẫn hạnh phúc. Vì ra điều kiện nên khi không được thỏa mãn thì chìm trong tham sân si thù hận; trói buộc điều kiện là món tâm bệnh phải học chữa.
• Quán chiếu: Ước mong lớn nhất của mình lúc này là gì? Mình đã gắn vào nó điều kiện "phải được thì mới hạnh phúc" chưa?
• Nguồn: Xin Vô Ngã

97. "Xin Vô Ngã" là xin như thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy ủng hộ người học xin trước bàn thờ Phật, xin Chư Phật, Bồ Tát, xin mọi thứ trên đời, nhưng phải xin mà không có sự trói buộc nào vào ước mong của chính mình. Đừng theo kiểu "tôi phải được thỏa mãn thì tôi mới hạnh phúc" — đó là mong cầu tự hại. Mà hãy: "Được thì trời cho, mà không được thì là trò chơi." Ai xin mà không trói buộc, Thầy gọi người ấy là Xin Vô Ngã.
• Quán chiếu: Lần tới khấn nguyện một điều, mình hãy thêm trong lòng câu "được thì trời cho, không được thì là trò chơi" và xem tâm mình nhẹ đi thế nào.
• Nguồn: Xin Vô Ngã

98. Vì sao Thầy nói người tuyên bố "Tôi sống mà chẳng có khát mong nào" đích thị là kẻ giả tạo?

• Hướng dẫn: Thầy dạy sống trên đời không thể không có ước mong; chính những mong muốn và khao khát là năng lượng cho mọi hoạt động của cuộc sống. Người khẳng định mình không còn khát mong nào đã rơi vào cái Không cực đoan của tư tưởng, vì không thấy được Sắc và Không đồng một thể tánh vận hành biến đổi. Ước mong là phần Có; chỗ cần chữa là sự trói buộc vào ước mong, không phải bản thân ước mong. Vì vậy tu không phải là dập tắt mọi khát mong để tỏ ra thanh tịnh, mà là học tháo gỡ trói buộc của tâm vào sắc tướng.
• Quán chiếu: Có khi nào mình giấu một mong muốn thật của mình đi vì nghĩ "người tu thì không nên muốn"? Nếu thừa nhận nó mà không trói buộc vào nó, lòng mình nhẹ hơn hay nặng hơn?
• Nguồn: Xin Vô Ngã

99. Vì sao Thầy nói thực hành lòng biết ơn là "cảm nhận vô ngã thật"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy lòng biết ơn là cảm nhận về sự liên quan kết nối trong tất cả các pháp vượt qua suy luận. Hiểu "tất cả đồng một thể" bằng lý luận thì có thể nhại lại, còn cảm nhận thì không thể đánh cắp hay ngụy tạo. Khi thật sự biết ơn, mình không còn thấy mình đứng riêng mà cảm được mình đang được nâng đỡ bởi vô số nhân duyên. Chư Phật là tất cả sự thật, là vô ngã, là tự do vô ngại, nên thực hành biết ơn Chư Phật, Bồ Tát là cách móc nối và cảm nhận vô ngã thật.
• Quán chiếu: Trước khi ngủ tối nay, mình hãy kể ra năm nhân duyên đã nâng đỡ mình trong ngày mà mình thường không để ý.
• Nguồn: Thực hành lòng biết ơn là cảm nhận vô ngã thật

100. Khi không thể tự thấy biết ơn, thậm chí thấy như bị ép phải biết ơn, người học nên làm gì?

• Hướng dẫn: Thầy dạy lòng biết ơn chỉ phát sinh khi không bị tham, sân, si, ích kỷ chi phối; nếu bị chi phối thì không thể thấy được lòng biết ơn. Vì vậy sẽ có người cảm thấy như ai ép mình phải biết ơn. Khi ấy phải chánh niệm ngay: "Sở dĩ ta không cảm thấy lòng biết ơn vì ta đã bị tham sân si ích kỷ chi phối", rồi chú trọng điều phục, phá vỡ thói quen xấu trong suy nghĩ và hành động. Thầy chỉ các pháp nuôi lớn lòng biết ơn: tụng kinh niệm Phật, lễ lạy sám hối, thiền định.
• Quán chiếu: Có ai mình "biết là nên biết ơn" mà trong lòng vẫn không thấy biết ơn không? Điều gì đang chắn giữa mình và họ?
• Nguồn: Thực hành lòng biết ơn là cảm nhận vô ngã thật

101. Vì sao người ta thường chỉ biết ơn khi sắp chết mà được cứu, và vì sao "phải trải qua khổ mới có thể ngộ"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy khi bị ích kỷ chi phối, mình cảm thấy mọi điều xảy đến là hiển nhiên mình được, không thấy sự liên quan hòa nhập nào ngoài tính sở hữu. Như kẻ sắp chết khát trên sa mạc được cho nước thì biết ơn, còn lúc chưa khát mà được cho cốc nước thì chẳng thấy gì. Vì vậy phải trải qua khổ mới có thể ngộ, và Thầy nói đừng hỏi vì sao Chư Phật hay thị hiện lúc người ta chết hoặc sắp chết. Khổ, nhìn đúng, là cánh cửa mở lòng biết ơn.
• Quán chiếu: Hãy nhớ một lần mình được giúp đỡ lúc cùng quẫn nhất. Có những sự giúp đỡ hằng ngày nào mình đang coi là "hiển nhiên"?
• Nguồn: Thực hành lòng biết ơn là cảm nhận vô ngã thật

102. Vì sao Thầy nói gieo duyên với Chư Phật là tha lực mà lại chính là tự lực, và dặn đừng tung hô "tự thắp đuốc mà đi"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy sắp chết khát mà được uống nước thì biết ơn nước một, biết ơn người mang nước tới gấp ngàn lần; trôi lăn luân hồi không lối thoát mà Chư Phật ban giáo pháp, gia trì chuyển nghiệp, thì biết ơn giáo pháp một, biết ơn Chư Phật vô tận. Nương danh hiệu, chân ngôn mà kết nối với Chư Phật thì được nương oai lực theo đại nguyện của các Ngài, và gieo gốc lành để được dẫn dắt vô lượng kiếp. Không có giáo pháp thì không thông tỏ, không thông tỏ thì không tự giác, không tự giác thì không có tự lực; vì vậy tha lực chính là tự lực. Tự hào "tự mình đi" mà quên ơn người chỉ đường lại là một dạng ngã mạn.
• Quán chiếu: Trong những điều mình hiểu được về đạo, có điều nào thật sự do riêng mình nghĩ ra, không nhờ ai chỉ dạy không?
• Nguồn: Thực hành lòng biết ơn là cảm nhận vô ngã thật

103. Sau tất cả, "lợi mình" chân thật theo Thầy là gì, và người học bắt đầu sống vô ngã từ đâu?

• Hướng dẫn: Thầy dạy lợi mình là không còn muốn tự lừa mình, không còn sống ngược, tức học cách sống không trói buộc, không sở hữu và kết nối lợi ích với tất cả chúng sanh. Làm ngay được thế là đức hạnh chân thật, nhưng ngoài Phật ra chẳng ai làm ngay được; vì ai cũng sẵn Phật tánh nên có thể luyện tập, và muốn thắng thói quen vô minh thì bắt buộc phải có kỷ luật tự giác, tức Giới. Sống vô ngã vì thế không bắt đầu từ một cảnh giới cao, mà từ việc làm mà không thấy có mình đang làm, xin mà không trói buộc, biết ơn mọi nhân duyên, trong khuôn khổ giới mình tự giác giữ. Lấy lợi ích của tất cả chúng sanh làm lợi ích của chính mình là đang kết nối với mạng lưới của Vô Lượng Phật.
• Quán chiếu: Hôm nay mình chọn một việc để làm mà không thấy có mình đang làm, một điều để xin mà không trói buộc, và một người để biết ơn — rồi thực hiện cả ba.
• Nguồn: Lợi Mình Lợi Người Như Thế Nào? · Làm mà không thấy có Ta đang làm: Thế nào là không có Ta?