Từ bi, lòng biết ơn và Bồ đề tâm

Phần này giúp người học phân biệt thứ tình thương bi lụy, sở hữu của chúng sanh với lòng Đại bi gắn liền trí tuệ và định lực của chư Phật; thấy vì sao người tu là cầu nối giữa Phật và chúng sanh, vì sao phải tu vì người khác, và vì sao lòng biết ơn là đức hạnh bình đẳng của Bồ Tát Đạo. Mục đích không phải để trở nên lạnh lùng, mà để thương rộng hơn, thương mà không trói, và biến chính những va chạm trái ý thành lòng biết ơn.

1. Tình thương của chúng sanh và lòng Đại bi

1. Vì sao Thầy "khẳng định phủ đầu" rằng chúng sanh không có tình thương, trong khi ai cũng thấy mình thương cha mẹ, vợ chồng, con cái?

• Hướng dẫn: Thầy biết câu này làm người nghe khó chịu, nhưng muốn chỉ ra thứ tình cảm mà mình đang tôn thờ lại là "liều thuốc độc đã sát hại các con trong vô lượng kiếp". Gốc của nó là tâm sở hữu: thân xác của ta, người thân của ta, của cải, danh dự, quyền lợi, tình cảm của ta. Mà mọi thứ mình cho là sở hữu được đều biến đổi sinh diệt, kể cả chính mình. Thầy nói phải hiểu hai bài về Tác ý và Không sở hữu mới hiểu được bài này.
• Quán chiếu: Khi nói "người thân của tôi", chữ "của tôi" ấy đang mang theo những đòi hỏi gì với họ?
• Nguồn: Chúng sanh không có tình thương

2. "Vòng vận hành của nghiệp và vô minh" mà Thầy phân tích trong bài "Chúng sanh không có tình thương" đi qua những bước nào?

• Hướng dẫn: Mình sở hữu, rồi thứ sở hữu biến đổi, sự thỏa mãn biến thành bất như ý: cô ấy rời xa tôi, tôi bị phá sản, tôi bị sỉ nhục. Bất như ý mà không chịu được thì thành đau khổ; đau khổ không biết giải quyết thì dẫn tới tham sân si thù hận, đổ tội, hận mình hận người. Chính các cảm xúc ấy lại tiếp sức cho ý niệm sở hữu vận hành mạnh hơn, đến khi mất kiểm soát thì mình hoàn toàn là nô lệ cho tâm sở hữu của mình. Muốn thoát ra phải có định lực của không phản kháng để thắng tận gốc tâm sở hữu.
• Quán chiếu: Nhớ lại một lần đau vì mất mát: mình có thể lần ngược từng bước trong vòng ấy về tới chữ "của tôi" không?
• Nguồn: Chúng sanh không có tình thương

3. Thầy nói một ý niệm khởi lên "chẳng tội lỗi gì cả" nếu mình không bơm thêm sức mạnh khao khát cho nó. "Không tác ý" ở đây nghĩa là gì?

• Hướng dẫn: Tình cảm khao khát (tham sân si thù hận) tiếp tay cho ý niệm sở hữu nhân lên sức mạnh trói buộc. Nếu không có sự tiếp sức ấy, ý niệm chỉ là ý niệm tự nhiên nhẹ nhàng khởi lên rồi nhẹ nhàng diệt đi, không chi phối được mình – Thầy gọi là không tác ý. Thầy lấy ví dụ nhìn thấy một người hấp dẫn mà khởi ý niệm dục, ý niệm ấy tự nó không đày đọa ai nếu mình không bơm vào khao khát "ta phải sở hữu người ấy". Khi xác quyết "Ta chẳng sở hữu bất cứ điều gì", mọi điều đến đi mình vẫn sống với nó mà không trói, không trụ.
• Quán chiếu: Hôm nay có một ý niệm nào mình đã "bơm" cho nó lớn lên? Lần sau, thử để nó khởi rồi tự lặng xuống.
• Nguồn: Chúng sanh không có tình thương

4. Hai việc cần làm để thoát khỏi vòng nghiệp vô minh là gì, và vì sao Thầy nói đó chính là "thu thúc lục căn"?

• Hướng dẫn: Hai việc là thu hồi ý niệm sở hữu và thu hồi phản ứng tâm (tham sân si thù hận); thiếu một trong hai thì không thể tự do. Trong Đạo Phật, hai việc ấy gọi là thu thúc lục căn. Vì ý căn dẫn đầu các pháp nên dẫn đầu năm căn còn lại; thu thúc ý căn chính là thu thúc lục căn – Thiền tông gọi là "Một hoa năm cánh".
• Quán chiếu: Trong một va chạm gần đây, mình đã thu hồi được việc nào – ý niệm "của tôi" hay cơn phản ứng – và đã để lọt việc nào?
• Nguồn: Chúng sanh không có tình thương

5. Thương ai đó đến rơi nước mắt có phải là từ bi không? Thầy phân biệt tình thương bi lụy với từ bi của Phật thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy nói hễ khởi lên cảm xúc tình cảm là mặc định đang tiếp sức cho ý niệm sở hữu; thứ mình gọi là tình thương, tình yêu ấy về bản chất là sự si mê trói buộc để che đậy nỗi sợ bên trong, là "sự bi lụy hèn yếu". Vậy mà nhiều người nghĩ thương ai đến khóc là rất từ bi và chư Phật cũng thương như thế. Từ bi của Phật là Ba La Mật, là sắc tức thị không, là Đại bi, Đại trí, Đại dũng – không có chỗ cho bi lụy hèn yếu.
• Quán chiếu: Khi mình khóc vì thương một người, nước mắt ấy cho họ điều gì, và cho nỗi sợ của mình điều gì?
• Nguồn: Chúng sanh không có tình thương

6. Thầy nói "Phật chẳng sở hữu gì mà Phật lại có tất cả". Tình thương của Phật được Thầy mô tả ra sao?

• Hướng dẫn: Phật đã chiến thắng tâm sở hữu nên có tình thương bao trùm tất cả. Tình thương ấy là vô lượng công đức, là bố thí vô úy, là "sự lây nhiễm vô giá của sự thật, của đức hạnh chiến thắng", là chủ nhân chính mình chứ không phải nô lệ chính mình. Ngược lại, chúng sanh tưởng mình sở hữu mà hóa ra chỉ được sợ hãi, khổ đau, nô lệ.
• Quán chiếu: Người mình thương có đang được "lây" từ mình sự vững vàng, hay đang bị lây từ mình nỗi lo sợ?
• Nguồn: Chúng sanh không có tình thương

7. Mình sợ rằng nếu dừng mọi cảm xúc thì sẽ thành gỗ đá, đời không còn ý nghĩa. Thầy đáp lại nỗi sợ ấy thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy nói sự thật ngược lại: càng dừng thì càng thấy rộng mở và yêu thương, càng thấy ý nghĩa cuộc sống rộng lớn hơn bao giờ hết – vì dừng cảnh nô lệ thì được tự do bao trùm, dừng sự lừa dối thì được sự thật. Mình không dừng được vì thói quen vô minh và sự tự lừa có cảm giác quá chân thật, nên nghĩ đến dừng là thấy khổ sợ, hụt hẫng, quen phải bám một đối tượng mới thấy an toàn. "Sống cùng mà không sinh tâm trụ mới thật là hạnh phúc."
• Quán chiếu: Mình đang bám vào ai hay điều gì để thấy an toàn? Nếu buông chỗ bám ấy, mình sợ điều gì nhất?
• Nguồn: Chúng sanh không có tình thương

8. Thầy nói khi người thân mất mà mình "cảm thấy lạnh tanh là ổn". Phải hiểu câu này thế nào cho khỏi lầm thành vô tình?

• Hướng dẫn: Thầy nói ngay sau đó: lạnh tanh như thế mà sống lại rất nhiệt tình, vì biết rõ việc cần làm là chấp thiện pháp đến tận cùng; làm được thế là đang hình thành sự hùng dũng để trở thành chỗ dựa cho người khác. "Lạnh" ở đây là không bị bi lụy nhấn chìm, chứ không phải bỏ mặc. Thầy cũng nói rõ bài pháp không cổ súy từ bỏ người thân hay bất cứ điều gì, mà là cách để có tự do và phước vô lượng trong mọi suy nghĩ, hành động.
• Quán chiếu: Nếu người thân gặp chuyện, điều họ cần nhất ở mình là giọt nước mắt hay một chỗ dựa vững vàng?
• Nguồn: Chúng sanh không có tình thương

9. Nghe một bản nhạc quen mà xúc động, Thầy dạy phải "học ngắt". Ngắt ở đây là gì?

• Hướng dẫn: Thầy nói hễ khởi lên cảm xúc là phải học ngắt, kể cả khi đó là nhạc thần chú của chư Phật do nghệ sĩ soạn. Ngắt không phải đè bẹp hay ghét bỏ cảm xúc, mà là không chạy theo, không dung túng cho nó phát triển. Đây là bài tập nhỏ hằng ngày để khi gặp chuyện lớn như chia ly, mình không bị cuốn đi; mục đích là để mình ngừng tiếp sức cho tư tưởng vô minh, trở thành chủ nhân của ý niệm.
• Quán chiếu: Hôm nay khi một cảm xúc dâng lên theo một kỷ niệm, thử nhận ra nó, gật đầu với nó, rồi không đi tiếp theo nó.
• Nguồn: Chúng sanh không có tình thương

10. Theo Thầy, tình yêu thế nào thì là "tình thương chân thật"? Vì sao không còn sợ hãi thì "hạnh phúc là mãi mãi"?

• Hướng dẫn: Thầy nói tình yêu nếu không phải là món tình cảm dùng để che đậy mọi sợ hãi – nỗi cô đơn, nỗi sợ chết, nỗi sợ chia ly – thì đó là tình thương chân thật. Vì không có sợ hãi thì không có kẻ thù, không có kẻ thù thì không có tổn thương, không có tổn thương thì không còn đau khổ, không còn đau khổ thì hạnh phúc là mãi mãi. Nhưng chúng sanh nhân danh tình yêu để bảo vệ sự hèn yếu của mình, nên trôi lăn vô lượng kiếp. Nếu còn dù một nỗi sợ nhỏ, việc đầu tiên là học một lẽ sống thông suốt mọi tư tưởng.
• Quán chiếu: Chân thật nhìn vào tình yêu của mình với một người: trong đó có nỗi cô đơn hay nỗi sợ nào đang được che đậy?
• Nguồn: Tình thương chân thật

11. Vì sao Thầy dạy phải phân biệt rõ "thực hành lòng Đại bi" với "có lòng Đại bi"?

• Hướng dẫn: Qua lời dạy Thầy thuật lại từ Đức Phật Tỳ Lô Giá Na: chỉ Phật mới có lòng Đại bi trọn vẹn; chúng sanh và Bồ Tát là đang hành Đại bi chứ chưa phải đã có Đại bi. Ngay cả Thánh A-la-hán, Bồ Tát trong Thập địa cũng chỉ đang thực hành lòng Đại bi. Thầy nói vì không phân biệt được nên nhiều người ảo tưởng về Đại bi và chia sẻ những điều ngộ nhận về nó.
• Quán chiếu: Mình có khi nào tự thấy mình "từ bi" rồi tự hài lòng không? Thử đổi câu "tôi từ bi" thành "tôi đang tập hành Đại bi".
• Nguồn: Chúng sanh không có lòng Đại bi

12. "Đại bi chính là trí tuệ, trí tuệ chính là Đại bi" – vì sao hai điều ấy không thể tách rời?

• Hướng dẫn: Lời dạy Thầy thuật lại nói không muốn người học thấy Đại bi dưới góc độ của sự bi lụy. Đại bi chân thật chỉ có khi hoàn toàn thấy ra mình là ai; khi chưa thấy thì mọi thứ mới chỉ là phương tiện nương dựa để thấy ra. Thương mà không có trí tuệ thì thành bi lụy, trói buộc; trí tuệ mà không có Đại bi thì thành khô khan, ích kỷ. Chúng sanh chưa có Đại bi thì chỉ có "lòng ích kỷ trong tình yêu".
• Quán chiếu: Lần gần nhất mình giúp ai, sự giúp ấy có sáng suốt không, hay chỉ để mình bớt áy náy?
• Nguồn: Chúng sanh không có lòng Đại bi

13. Vì sao Thầy nói "Phật không có Đại bi vì Đại bi chính là Phật", và Phật "không có một hình mẫu nào về Đại bi"?

• Hướng dẫn: Đại bi của Phật là không có trạng thái; Phật không "có" Đại bi như có một món đồ, vì Đại bi chính là Phật. Cũng vậy, Phật không có bình đẳng vì bình đẳng chính là Phật. Chúng sanh đi tìm Đại bi, đi tìm bình đẳng, nên chúng sanh không có. Vì thế Phật không đưa ra một khuôn mẫu tư tưởng nào về thế nào là Đại bi – thương theo khuôn thì đã là một chỗ trụ.
• Quán chiếu: Mình có đang giữ một hình mẫu "người tốt phải thế này" để đo mình và đo người không?
• Nguồn: Chúng sanh không có lòng Đại bi

14. Nếu chúng sanh không có Đại bi thì người mới tu còn hành Đại bi làm gì? Thầy chỉ ra mối tương quan nào giữa chúng sanh và Bồ Tát?

• Hướng dẫn: Lời dạy nói rõ: chúng sanh không có Đại bi, nhưng có phương tiện. Chúng sanh và Bồ Tát nương dựa nhau: không có chúng sanh thì Bồ Tát không thể thành Phật, không có Bồ Tát thì chúng sanh không thể thoát khổ. Biết mình chưa có Đại bi để khỏi tự cao, nhưng vẫn hành Đại bi qua các phương tiện để từng bước thấy ra mình là ai – hai điều ấy đi cùng nhau, không mâu thuẫn.
• Quán chiếu: Hôm nay mình có thể làm một việc Đại bi nhỏ, và làm nó như một bài tập, không như một công trạng không?
• Nguồn: Chúng sanh không có lòng Đại bi

15. Thầy nói "chỉ khi người tu Đạo không còn sợ hãi thì mới thật sự có Đại bi". Còn khi vẫn còn sợ thì làm gì?

• Hướng dẫn: Người tu có Đại bi sống đúng với bình đẳng, không sanh tâm sở hữu, và vì kết nối tin tưởng tuyệt đối nơi Phật nên chẳng còn nghi hoặc hay sợ hãi; sự không sợ hãi ấy chính là bố thí vô úy, bố thí phước vô lượng. Vì sợ hãi khiến mình co lại lo cho mình, nên còn sợ thì chưa thể có Đại bi thật. Nhưng Thầy mở đường: còn sợ hãi thì vẫn có thể thực hành Đại bi tương đối qua các pháp phương tiện và hồi hướng cho tất cả chúng sanh.
• Quán chiếu: Nỗi sợ nào đang ngăn mình giúp người khác (sợ phiền, sợ thiệt, sợ bị lợi dụng)? Hôm nay hồi hướng một thời công phu cho chính người mình ngại giúp.
• Nguồn: Người tu đúng Đạo Phật luôn thấy mình là cầu nối giữa Chư Phật và chúng sanh - Thế nào là Từ bi?

2. Từ bi là sự không có mặt của lòng ích kỷ – không xen vào bài học của người khác

16. Thầy gọi "Từ bi là sự không có" là "một sự thật chấn động". Vì sao quan điểm thông thường về lòng từ bi lại có thể trói buộc người tu?

• Hướng dẫn: Người ta nhất định cho rằng chư Phật là biểu tượng của lòng bi mẫn, cứu độ chúng sinh; nhưng chính quan điểm ấy, cùng với cảm xúc đi kèm, đã trói buộc khiến người ta trở nên bi lụy và giả tạo. Thầy nói nếu không phá được bức màn quan điểm và cảm xúc này thì không thể nhận ra sự thật và sống trong sự thật. Điều Thầy muốn phá không phải lòng thương, mà là hình ảnh "tôi đang từ bi" đầy cảm xúc mà mình tự dựng lên.
• Quán chiếu: Khi làm việc thiện, mình có đang ngắm nhìn hình ảnh "mình là người tốt" không?
• Nguồn: Từ bi là sự không có

17. Vì sao Thầy nói "chúng sinh không có khổ thì không thể có chất liệu để giác ngộ"?

• Hướng dẫn: Chư Phật thấy rõ vòng tuần hoàn của sự sống bao trọn tròn đầy sẵn có. Trong vòng ấy, mọi va chạm của muôn loài, dù tốt hay xấu, đúng hay sai, thiện hay ác, đều là để có kinh nghiệm thấy ra sự thật. Khi thấy ra sự thật thì thấy mọi va chạm đều hoàn hảo cho sự giác ngộ. Khổ vì vậy không phải là thứ vô nghĩa cần xóa đi, mà là chất liệu của con đường.
• Quán chiếu: Nỗi khổ lớn nhất mình từng trải qua đã dạy mình điều gì mà không cách nào khác dạy được?
• Nguồn: Từ bi là sự không có

18. Thầy nói "xen vào sự khổ của chúng sinh là đang xen vào sự giác ngộ toàn hảo sẵn có của nó", và mọi sự xen vào đều là biểu hiện của lòng ích kỷ. Vậy người tu có nên thôi giúp người không?

• Hướng dẫn: Không. Thầy chỉ ra chỗ gốc: sự "xen vào" ở đây là mang cái tôi, cái tưởng của mình áp lên bài học của người khác, như thể mình biết rõ hơn họ cần gì. Chính Thầy nói ở cuối bài rằng việc tham gia vẫn là tạo thêm chất liệu cho va chạm, và ở nhiều bài khác Thầy vẫn dạy phóng sanh, hồi hướng, bố thí, chấp thiện pháp đến tận cùng. Cái cần bỏ là lòng ích kỷ trong cách giúp – giúp để mình yên tâm, để được biết ơn, để người kia phải theo ý mình – chứ không phải bỏ việc giúp.
• Quán chiếu: Lần gần nhất mình "giúp" ai đó, mình có chấp nhận được nếu họ không làm theo lời mình không?
• Nguồn: Từ bi là sự không có

19. "Từ bi là sự không có mặt của lòng ích kỷ… là sự không mà có." Câu ấy mở ra cách hiểu nào về từ bi?

• Hướng dẫn: Thầy định nghĩa từ bi không bằng một cảm xúc thêm vào, mà bằng một sự vắng mặt: vắng mặt lòng ích kỷ, và có mặt cái thấy rõ tròn đầy chân thật. Khi không còn cái tôi đòi hỏi, lòng thương tự hiện ra mà không mang hình dạng bi lụy – đó là "sự không mà có". Như vậy muốn có từ bi thì việc chính là bớt ích kỷ, không phải cố tạo ra cảm xúc thương.
• Quán chiếu: Thay vì cố "thương" một người khó thương, hôm nay thử bớt một đòi hỏi của mình với họ, và xem điều gì còn lại.
• Nguồn: Từ bi là sự không có

20. Thầy hỏi: "Tất cả đã sẵn sự toàn hảo như thế thì Ta phải thương Ai?" Câu hỏi ấy có làm lòng thương biến mất không?

• Hướng dẫn: Thầy nói trong vòng tuần hoàn không có chúng sinh nào thật là chúng sinh cả, vì chúng sinh là sự biến đổi trong va chạm, chỉ tạm gọi là chúng sinh. Câu hỏi này không xóa lòng thương, mà xóa cái thương dựa trên việc coi người kia là một kẻ đáng thương cố định, yếu hơn mình. Khi không còn nhìn ai như một "nạn nhân" cố định, mình tôn trọng con đường của họ và thương họ mà không coi thường họ.
• Quán chiếu: Có ai mình đang thương theo kiểu "tội nghiệp", coi họ yếu hơn mình không? Thử nhìn họ như một người đang đi con đường học bài học của chính họ.
• Nguồn: Từ bi là sự không có

21. Qua chuyện Thầy tả bát mắm tôm bàn bên cạnh, Phật Thầy Quán Thế Âm khai thị điều gì về "giãy giụa trong tưởng của chính mình"?

• Hướng dẫn: Thầy tả say sưa mùi mắm tôm bàn bên đến từng phân tử bay vào phổi, thấm vào máu thịt người ăn. Phật Thầy cười bảo: người ăn chưa làm sao, Ông đã chết ngay trong mắm tôm tưởng tượng của chính mình rồi – Ông đang giãy giụa trong tư tưởng của chính mình mà không thoát ra được. Bài học là "KHÔNG GIÃY GIỤA TRONG TƯỞNG CỦA CHÍNH MÌNH": nhiều khi cái làm mình khổ không phải chuyện của người khác, mà là câu chuyện mình dựng lên về chuyện ấy.
• Quán chiếu: Hôm nay mình đã "chết" trong một bát mắm tôm tưởng tượng nào – một lời bình phẩm, một nỗi khó chịu về thói quen của người khác?
• Nguồn: Trí Tuệ Phật Thầy (Phần 4)

22. Vì sao Phật Thầy dạy: những kẻ mở miệng nói "người này làm thế sẽ bị đọa địa ngục" thì chính họ bị đọa đầu tiên ngay trong tư tưởng của mình?

• Hướng dẫn: Khi mình phán người khác sẽ bị đọa, tâm mình đang đầy phán xét, đầy tách biệt, và chính cái tâm ấy đã là cảnh khổ. Lời dạy này giúp Thầy "bừng tỉnh ra chân lý đối đãi": mọi việc trong vũ trụ đều đã hoàn hảo, kể cả sự ngu dốt của muôn loài, vì chúng phải va chạm để học bài học của chúng. Phán xét người là tự đưa mình vào địa ngục trước.
• Quán chiếu: Có ai mình đang thầm nghĩ "rồi sẽ gặp quả báo"? Ý nghĩ ấy đang làm tâm mình nóng hay mát?
• Nguồn: Trí Tuệ Phật Thầy (Phần 4)

23. Vì sao Thầy nói áp đặt cái mình cho là tốt lên người thân là "cướp đi bài học tu hành của kẻ khác"?

• Hướng dẫn: Người ta vẫn muốn áp đặt điều mình cho là tốt lên người thân, người yêu, mà không biết mỗi người phải va chạm để học bài học, tích lũy kinh nghiệm nhận ra sự thật của họ. Áp đặt là tước mất cơ hội ấy, và Thầy nói việc làm ấy có khi còn bị chính người thân phẫn nộ, hờn ghét. Hơn nữa, việc mình cho là "tốt cho họ" cũng vẫn chỉ là cái Tưởng của mình, và bộc lộ lòng ích kỷ của bản thân.
• Quán chiếu: Với con cái, cha mẹ hay người bạn đời, có chuyện nào mình đang cố "sửa" họ cho bằng được không? Chuyện ấy là bài học của ai?
• Nguồn: Trí Tuệ Phật Thầy (Phần 4)

24. Khi thấy người thân chọn một con đường mình cho là sai, Thầy khuyên làm gì thay vì mang cái Tôi vào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy chỉ cần đóng góp ý kiến lịch sự: nghe được thì tốt, không nghe được thì cũng vẫn tốt – và Thầy chú thích "đây là chỗ thương". Góp ý là làm tròn phần mình; buông kết quả là tôn trọng bài học của họ. Tình huống ví dụ: con cái chọn một nghề mình không ưng, hay bạn đời theo một thói quen mình không thích – nói một lần cho rõ, rồi để họ đi con đường của họ.
• Quán chiếu: Có một lời góp ý mình đã nói đi nói lại nhiều lần mà không được nghe. Lần này, thử nói một lần thật nhẹ, rồi thôi.
• Nguồn: Trí Tuệ Phật Thầy (Phần 4)

25. Thầy nói khi không giãy giụa trong tưởng của mình thì "không có sự bi lụy tình cảm nào, mà cũng không có Từ Bi nào" – vậy mà đó lại chính là ĐẠI BI TÂM. Vì sao?

• Hướng dẫn: Khi thấy tất cả đều đúng trong sự va chạm để học bài học, thì không còn một "đối tượng đáng thương" để bi lụy, cũng không còn một "tôi từ bi" để tự hào. Thầy hỏi: vậy Ta thương ai? Thương cái đúng nhé – "rất thương mà thông tỏ, không có chỗ nghẽn tắc của tình thương", đó là Đại Bi Tâm. Tình thương khi ấy chảy thông suốt vì không bị cái tôi chặn lại. Thầy dặn phải nghiên cứu kỹ các bài trước để hiểu thế nào là sự thông tỏ.
• Quán chiếu: Tình thương của mình với một người đang bị "nghẽn" ở đâu – ở kỳ vọng, ở nỗi lo, hay ở sự phán xét?
• Nguồn: Trí Tuệ Phật Thầy (Phần 4)

26. Vì sao Đức Phật Đề Thính dạy rằng những lời chửi mắng, chỉ trích, những sự khó chịu lại là "tha lực mạnh nhất"?

• Hướng dẫn: Ngài nói tha lực từ chư Phật Thầy phía trên lại yếu hơn tha lực từ chúng sinh, vì nơi các Thầy, chúng sinh sẽ không thấy được chính mình; còn ngay nơi chúng sinh, người tu mới thấy được chính mình. Thầy nối với bài hôm trước: tiếng chửi rủa hay nghịch cảnh mà chúng sinh mang lại đều là món quà để bậc Thánh tìm ra quỷ tâm mà điều phục. Vì vậy mới nói bậc Thánh cầu tha lực từ chúng sinh.
• Quán chiếu: Lời chỉ trích gần nhất mình nhận được đã cho mình thấy con quỷ tâm nào? Mình có thể thầm cảm ơn người ấy không?
• Nguồn: Vì sao nói Bồ Tát cầu xin tha lực từ phía chúng sinh?

27. Với chư Phật, Bồ Tát, mọi "sự méo mó" của chúng sinh được ví như hoa, lá, quả trên cùng một thân cây. Ẩn dụ ấy nói gì?

• Hướng dẫn: Các Ngài đã sống trong trạng thái tròn đầy, đối đãi trong bình đẳng chúng sinh, nên thấy mọi sự méo mó của vô tận chúng sinh là hoa, lá, quả làm cây thêm sống động, tươi tốt, chứ không phải chỉ có thân cây trơ trọi với cội gốc. Không có "tha lực từ chúng sinh" thì cuộc sống như bức tranh một màu buồn tẻ. Cái nhìn ấy không chê bỏ ai, vì ai cũng là một phần làm nên sự sống động của toàn thể.
• Quán chiếu: Người "khó chịu" nhất quanh mình đang là chiếc lá nào trên cái cây chung? Thử nhìn họ như vậy một ngày.
• Nguồn: Vì sao nói Bồ Tát cầu xin tha lực từ phía chúng sinh?

28. "Chúng sinh là Thầy của chư Phật" và câu đáp "Con hành pháp Thầy, Thầy hành pháp con" nói lên quy luật nào? Vì sao Thầy cảnh báo người đọc có thể "ngộ độc"?

• Hướng dẫn: Mọi va chạm nơi chúng sinh là để có kinh nghiệm, có kinh nghiệm là để thấy sự thật, thấy sự thật là để sống tự do – nên chúng sinh là "những người Thầy va chạm". Thầy nói giáo pháp này cho thấy quy luật cân bằng và tính chất bình đẳng sẵn có trong tất cả: trò học nơi thầy và thầy cũng hành pháp nơi trò. Nhưng Thầy cảnh báo đây là giáo pháp rất cao; kẻ hiểu sai sẽ lấy nó để tự tôn, như đi đâu cũng xưng mình ngang hàng chư Phật. Bình đẳng là để khiêm cung học từ mọi người, không phải để tự nâng mình lên.
• Quán chiếu: Hôm nay mình đã học được gì từ một người mình vẫn nghĩ là "kém" hơn mình?
• Nguồn: Vì sao nói Bồ Tát cầu xin tha lực từ phía chúng sinh?

29. Người tín tâm thường cúng lên ban thờ để xin tha lực chư Phật gia hộ. Vì sao Đức Phật Đề Thính nói chỉ nhìn lên ban thờ mà cầu tha lực thì "quá dễ dàng", và hiểu Giác tha là "cầu xin tha lực từ phía chúng sinh" nghĩa là gì?

• Hướng dẫn: Ngài chỉ ra rằng nơi chư Phật Thầy, chúng sinh không thấy được chính mình; còn ngay nơi chúng sinh, trong va chạm với họ, mình mới thấy được chính mình. Cầu xin với chư Phật thì dễ vì không ai chạm vào chỗ khó chịu của mình. Đến với một chúng sinh chưa chứng đắc mà xin "một chút tha lực từ phía anh" nghĩa là đón nhận chính những gì họ mang tới, kể cả điều trái ý, như chất liệu để tỉnh thức. Đó là cách hiểu Giác tha trên con đường của người giác ngộ; nó không bảo bỏ lòng tín kính với chư Phật.
• Quán chiếu: Trong tuần này, người nào đã cho mình "tha lực" nhiều nhất mà mình chưa nhận ra, vì mình chỉ coi họ là người gây phiền?
• Nguồn: Vì sao nói Bồ Tát cầu xin tha lực từ phía chúng sinh?

30. Bậc Thánh cầu tha lực từ chúng sinh để "tìm được Quỷ Tâm mà điều phục", còn chư Phật, Bồ Tát cầu tha lực vì mọi méo mó của chúng sinh làm cây sống động. Hai lối ấy khác nhau thế nào, và người học như mình nên đứng ở đâu?

• Hướng dẫn: Thầy dẫn bài pháp trước: tiếng chửi rủa, nghịch cảnh do chúng sinh mang lại là món quà để Bậc Thánh tìm ra Quỷ Tâm nơi mình mà điều phục, tức vẫn còn việc phải làm với chính tâm mình. Chư Phật, Bồ Tát đã sống tròn đầy, đối đãi bình đẳng, nên không còn gì phải điều phục; với các Ngài, sự méo mó của chúng sinh là hoa, lá, quả khiến cây tươi tốt, không có thì đời như bức tranh một màu. Người học còn đang tu nên hợp với lối của Bậc Thánh: khi bị chỉ trích, soi xem Quỷ Tâm nào vừa trỗi dậy để điều phục, chứ chưa nên vội nói "tất cả đều đẹp như hoa lá". Thầy cũng cảnh báo đây là pháp cực cao, dễ "ngộ độc" nếu đem ra tự tôn mình.
• Quán chiếu: Lần tới khi bị nói nặng, mình ghi lại: câu nói ấy làm trỗi dậy điều gì trong mình (giận, tự ái, sợ mất mặt)? Đó chính là phần mình cần điều phục.
• Nguồn: Vì sao nói Bồ Tát cầu xin tha lực từ phía chúng sinh?

3. Bình đẳng chúng sanh – người tu là cầu nối

31. Vì sao Thầy nói muốn học Đạo thì nhất định phải hiểu vì sao Phật thị hiện ra nơi đời?

• Hướng dẫn: Thầy nói không hiểu vì sao Phật thị hiện thì chúng sanh chỉ giỏi xuyên tạc và phỉ báng Phật, tự làm mù con mắt trí tuệ của mình. Kinh Pháp Hoa nêu rõ Phật thị hiện chỉ với một mục đích: cứu độ tất cả chúng sanh đều giác ngộ được như Phật. Và mục đích ấy có vì Phật Từ bi và Bình đẳng. Hiểu điều này thì hiểu con đường của mình không phải chuyện riêng một người.
• Quán chiếu: Mình học Đạo để được gì cho riêng mình, và có chỗ nào trong đó hướng về người khác chưa?
• Nguồn: Người tu đúng Đạo Phật luôn thấy mình là cầu nối giữa Chư Phật và chúng sanh - Thế nào là Từ bi?

32. Thầy nói "nhìn vào bất kỳ một pháp nào cũng thấy toàn bộ vũ trụ đang vận hành", nên không pháp nào hơn pháp nào. Cái thấy ấy là của con mắt nào?

• Hướng dẫn: Tất cả các pháp đều phụ thuộc nhau mà tồn tại, nên trong một pháp có mặt tất cả. Vì pháp nào cũng đang thị hiện toàn bộ vũ trụ vận hành, nên các pháp là bình đẳng. Thầy nhấn mạnh cái thấy này là của trí tuệ, không phải của con mắt thịt; mắt thịt chỉ thấy cái này lớn, cái kia nhỏ, người này sang, người kia hèn.
• Quán chiếu: Chọn một vật nhỏ trước mặt (chén cơm, chiếc lá) và thử kể ra bao nhiêu thứ trong vũ trụ đang có mặt trong nó.
• Nguồn: Người tu đúng Đạo Phật luôn thấy mình là cầu nối giữa Chư Phật và chúng sanh - Thế nào là Từ bi?

33. Vì sao Thầy nói tất cả các pháp đều là thân Phật, kể cả ý niệm của chúng sanh?

• Hướng dẫn: Thầy nêu nhiều nghĩa của bình đẳng: mọi pháp đều là tướng của Phật tánh nên cùng tính chất biến đổi, không thể nắm bắt, không thể sở hữu; sự biến đổi là bao trùm, và "Phật là sự biến đổi". Đã bao trùm tất cả trong sự liên quan không tách rời, thì mọi thế gian, cảnh giới, chúng sanh, kể cả toàn bộ ý niệm của chúng sanh, đều là biểu lộ của Phật, là thân Phật. Đâu đâu cũng là thân Phật nên nói bình đẳng.
• Quán chiếu: Nếu người đang làm mình bực cũng là một biểu lộ của thân Phật, mình sẽ nói với họ khác đi thế nào?
• Nguồn: Người tu đúng Đạo Phật luôn thấy mình là cầu nối giữa Chư Phật và chúng sanh - Thế nào là Từ bi?

34. Nếu tất cả đã sẵn bình đẳng, vì sao vẫn có lòng Đại bi? Thầy nói đến "chỗ khuyết" nào?

• Hướng dẫn: Phật đã giải thoát, tự do tự tại, nhân quả chỉ còn là trò chơi trong tay Phật, nhưng chúng sanh vẫn trong cảnh nô lệ tự đày đọa. Phật bao trùm tất cả chúng sanh nên chẳng bỏ rơi chúng sanh nào: "Không có chúng sanh thì không có Phật, không có bùn thì cũng chẳng có hoa sen." Chỗ khuyết chưa viên mãn ấy tạo nên lòng Đại bi: Phật hạnh phúc, tự tại bao nhiêu thì cũng muốn chúng sanh được như vậy bấy nhiêu.
• Quán chiếu: Khi mình vừa có được một niềm vui hay một hiểu biết quý, ý nghĩ đầu tiên là giữ cho mình hay mong người khác cũng có?
• Nguồn: Người tu đúng Đạo Phật luôn thấy mình là cầu nối giữa Chư Phật và chúng sanh - Thế nào là Từ bi?

35. Thầy nói từ bi của Phật "gắn với trí tuệ, đức hạnh và định lực giải thoát", nên "từ bi mà giải thoát trong chính từ bi". Điều đó khác với tình thương làm mình kiệt sức ở đâu?

• Hướng dẫn: Từ bi nơi Phật không phải sự bi lụy chúng sanh vẫn nghĩ; Phật thị hiện mà không thị hiện, "Phật thị hiện mà chơi". Tức là Phật làm hết lòng mà không bị chính việc làm trói buộc. Tình thương của chúng sanh thường kéo theo lo âu, mệt mỏi, oán trách khi người được thương không đáp lại – dấu hiệu nó còn dính với tâm sở hữu. Từ bi có trí tuệ thì thương càng nhiều càng nhẹ, vì không mang gánh "của tôi".
• Quán chiếu: Việc chăm lo cho ai đang làm mình kiệt sức? Phần mệt nhất đến từ việc làm, hay từ những đòi hỏi mình kèm theo nó?
• Nguồn: Người tu đúng Đạo Phật luôn thấy mình là cầu nối giữa Chư Phật và chúng sanh - Thế nào là Từ bi?

36. "Khởi đầu là chúng sanh, kết thúc là Phật" – vì sao Thầy nói khi tất cả chúng sanh giác ngộ thì "không còn khởi đầu và kết thúc", và Đại bi là chìa khóa của giác ngộ?

• Hướng dẫn: Chúng sanh chưa giác ngộ "ta là ai" nên không thấy được điểm khởi đầu và kết thúc; Phật thì biết rõ. Khi tất cả chúng sanh đều giác ngộ như Phật thì không còn khởi đầu, không còn kết thúc – đó là Bình đẳng viên mãn. Thầy nói hiểu được bình đẳng viên mãn mới hiểu Phật Thừa, Nhất Thiết Chủng Trí, Bồ Tát Đạo, "vì tất cả cũng chỉ vỏn vẹn trong hai từ Đại bi mà thôi". Con đường giác ngộ của mình vì thế gắn liền với con đường của mọi người.
• Quán chiếu: Trong mục tiêu tu tập mình tự đặt ra, có chỗ cho người khác chưa?
• Nguồn: Người tu đúng Đạo Phật luôn thấy mình là cầu nối giữa Chư Phật và chúng sanh - Thế nào là Từ bi?

37. Vì sao Thầy nói người trong Phật Đạo mà không có Đại bi Trung đạo bao trùm tất cả chúng sanh thì không thể giác ngộ Phật quả?

• Hướng dẫn: Phật là Trung đạo bình đẳng bao trùm hết thảy chúng sanh; con của Phật mà không bao trùm được chúng sanh thì đi ngược với chính con đường mình theo. Thầy nói "không có Đại bi là không có Trung đạo nào cả", vì Trung đạo là bao trùm, mà bao trùm thì không thể bỏ sót chúng sanh. Người tu chỉ lo giải thoát riêng mình, theo Thầy, là đang tự chọc mù con mắt trí tuệ.
• Quán chiếu: Có nhóm người nào mình đang lặng lẽ loại ra khỏi lòng mình (người khác quan điểm, người từng làm hại mình)?
• Nguồn: Người tu đúng Đạo Phật luôn thấy mình là cầu nối giữa Chư Phật và chúng sanh - Thế nào là Từ bi?

38. "Phật là công đức vô lượng, phước vô lượng – để cho tất cả các con đào." Thầy dạy người tu làm cầu nối bằng cách "đào" như thế nào?

• Hướng dẫn: Đào bằng pháp phương tiện: tụng kinh, niệm Phật; lễ lạy, sám hối; bố thí, cúng dường; giữ giới, thiền định. Đào được thì lại hồi hướng và bố thí cho tất cả chúng sanh. Như vậy người tu đứng giữa: một đầu nối với Phật để nhận, một đầu nối với chúng sanh để trao, và chính mình không giữ lại làm của riêng. Đây là ý nghĩa của "người tu có Trung đạo luôn thấy mình là cầu nối".
• Quán chiếu: Sau mỗi thời công phu, mình có hồi hướng không? Nếu có, lời hồi hướng ấy đã hướng tới người cụ thể nào hôm nay?
• Nguồn: Người tu đúng Đạo Phật luôn thấy mình là cầu nối giữa Chư Phật và chúng sanh - Thế nào là Từ bi?

39. Vì sao "để thật sự bố thí thì phải không còn tâm sở hữu", và Thầy gọi việc thắng tâm sở hữu là bước chân đầu tiên của điều gì?

• Hướng dẫn: Còn thấy "của ta" thì bố thí vẫn là đem cái của ta đổi lấy một điều gì đó – phước, tiếng tốt, sự yên tâm. Thầy nói thắng được tâm sở hữu ("của ta, của ta…") thì gọi là Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, bước chân đầu tiên để vào Đạo bất khả tư nghị giải thoát. Kết hợp với học tư tưởng bình đẳng của Phật, tâm Trung đạo dần rộng mở bằng thiện pháp chân thật: làm mọi việc mà không sanh tâm sở hữu, làm mà không thấy có ta đang làm.
• Quán chiếu: Khi cho đi một thứ, mình có còn "theo dõi" xem người nhận dùng nó thế nào không? Đó là dấu vết của gì?
• Nguồn: Người tu đúng Đạo Phật luôn thấy mình là cầu nối giữa Chư Phật và chúng sanh - Thế nào là Từ bi?

40. Vì sao Thầy nói làm cầu nối là "một hành trình của hạnh phúc, của lòng tri ơn Phật và tri ơn chúng sanh"?

• Hướng dẫn: Không có chúng sanh thì ta không thể tu Đạo như hôm nay, không có Phật thì ta không thể học Đạo như hôm nay. Nhận ra hai ơn ấy, lòng biết ơn trùm khắp, với tâm điểm rộng mở là tâm không sở hữu. Thầy nói không có tâm sở hữu thì không khổ, nghiệp và vô minh không làm gì được – đó chính là người tu có Trung đạo. Làm cầu nối vì thế không phải gánh nặng mà là niềm hạnh phúc.
• Quán chiếu: Kể ra ba chúng sanh (người, vật, hoàn cảnh) đã làm cho việc tu của mình hôm nay có thể xảy ra.
• Nguồn: Người tu đúng Đạo Phật luôn thấy mình là cầu nối giữa Chư Phật và chúng sanh - Thế nào là Từ bi?

41. "Bố thí Ba-la-mật" – bố thí không mệt mỏi, bố thí mà không thấy có ta – dẫn tới "Sơ thiền của Phật Đạo" nào?

• Hướng dẫn: Người tu có Đại bi sống đúng với bình đẳng, không sanh tâm sở hữu, nên tự dưng biết bố thí Ba-la-mật: không mệt mỏi, không thấy có ta. Thầy nói khi chánh niệm đủ đầy, định lực tăng trưởng thì tự nhập Sơ thiền của Phật Đạo, khác với các món Sơ thiền trong Tứ thiền Bát định. Đẳng cấp ấy là: "Mỗi bước chân mà các con đi đều là bố thí phước vô lượng, đều là cõi Tịnh Độ." Thiền ở đây hiện ra ngay trong bước chân đời thường.
• Quán chiếu: Hôm nay đi đâu, thử để mỗi bước chân mang một ý nguyện tốt cho những người mình sẽ gặp.
• Nguồn: Người tu đúng Đạo Phật luôn thấy mình là cầu nối giữa Chư Phật và chúng sanh - Thế nào là Từ bi?

42. Vì sao Thầy nói chúng sanh bình đẳng về tính chất nhưng "tư tưởng của chúng sanh thì lại chưa bình đẳng", và đại nguyện "tất cả chúng sanh đều trọn thành Phật đạo" từ đó mà có?

• Hướng dẫn: Xét tính chất, tất cả là không cấu tạo hóa hiện nên bình đẳng; xét tướng, nhìn một pháp thấy tất cả pháp vận hành nên bình đẳng. Nhưng tư tưởng chúng sanh còn trói buộc sở hữu, trụ vào "ta là một ai đó", "ta sẽ chết", nên chưa bình đẳng; chỉ Phật mới thật sự sống bình đẳng. Vì vậy cách sống bình đẳng toàn cục diện chỉ hoàn thành khi tất cả chúng sanh giác ngộ như Phật – đó là "bình đẳng chúng sanh", tâm nguyện của mọi chư Phật; như Kinh Duy Ma Cật dạy: "Vì chúng sanh bệnh mà ta bệnh."
• Quán chiếu: Khổ của người bên cạnh có thật sự là "chuyện của họ" không, hay cũng là chỗ chưa trọn của chính mình?
• Nguồn: Tánh Không dẫn đầu & Bình đẳng chúng sanh

43. "Tất cả đã sẵn bình đẳng, đã sẵn là Tánh Không bao trùm nên ta không cần làm gì cả." Vì sao Thầy nói người nói vậy đang bị ích kỷ chi phối?

• Hướng dẫn: Người ấy không thấy chỗ chưa bình đẳng trong tư tưởng của chúng sanh chính là chỗ chưa bình đẳng của mình – "ích kỷ nên không thấy". Nếu mình là Tánh Không bao trùm thì mình bao trùm luôn cách sống chưa bình đẳng của chúng sanh, và đó là chỗ thiếu của bình đẳng viên mãn. Sống bình đẳng là biết rõ mọi việc lợi ích chung cần làm, nên làm; "chẳng biết làm gì, không cần làm gì" chính là đang bị tâm ích kỷ và tư tưởng sở hữu chi phối.
• Quán chiếu: Có việc lợi ích chung nào quanh mình mình đang lờ đi với lý do "tùy duyên"?
• Nguồn: Tánh Không dẫn đầu & Bình đẳng chúng sanh

44. Còn lý luận ngược lại "đã sẵn bình đẳng thì ta muốn làm gì thì làm" – Thầy nói gì?

• Hướng dẫn: Thầy nói người ấy đang bị tham sân si của tâm sở hữu điều khiển, chỉ toan tính hưởng dục lạc giác quan, lo thỏa mãn chỗ khó chịu đè nén của tư tưởng, nên bị tư tưởng dẫn. Muốn làm gì thì làm chỉ khi đã là Phật, khi nhân quả, luân hồi sanh tử không còn chi phối được nữa. Chúng sanh dùng "trí tuệ học lỏm" để bao biện cho tham dục là tự chuốc chỗ đọa thảm khốc, vì cả đời nuôi tâm sở hữu thì gặp việc bất như ý là khổ hiện liền.
• Quán chiếu: Có lúc nào mình mượn một câu đạo lý để cho phép mình làm điều mình vốn biết là không nên?
• Nguồn: Tánh Không dẫn đầu & Bình đẳng chúng sanh

45. Thầy mô tả "sống bình đẳng" rất cụ thể trong đời sống gia đình. Sống với vợ, chồng, con mà "không sanh tâm sở hữu họ" nghĩa là gì?

• Hướng dẫn: Thầy nói sống bình đẳng không chỉ là hiểu Tánh Không về lý thuyết, mà là thái độ sống xác quyết không còn dính mắc nhưng rất chi tiết, cụ thể trong hành động của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Vì xác quyết mình và tất cả không có cấu tạo, nên không trói tâm hồn mình vào bất cứ mối quan hệ nào, không coi người thân hay kể cả thân xác mình là của mình. Nhưng vẫn sống cùng, vẫn làm tất cả thiện pháp cho họ mà không thấy có ta đang làm, không thấy ta được lợi ích gì. Thầy ví một kiếp sống như tia chớp lóe lên rồi tắt – có thể nào sở hữu nó?
• Quán chiếu: Hôm nay làm một việc cho người trong nhà mà không kể công, không chờ cảm ơn.
• Nguồn: Tánh Không dẫn đầu & Bình đẳng chúng sanh

46. Với người còn là chúng sanh, Thầy nói "những hành động bình đẳng cụ thể" là gì, và vì sao chúng "ẩn chứa sức mạnh cảm hóa"?

• Hướng dẫn: Với bậc đạo sư giác ngộ, mọi hành động đều là bố thí Ba-la-mật, bố thí vô úy, thường là thuyết pháp vì chúng sanh. Với chúng sanh, đó là phát tâm cầu đạo, học đạo, hành đạo Giới – Định – Tuệ đúng Chánh pháp, cho tới các pháp phương tiện: lễ lạy sám hối, tụng kinh niệm Phật, giữ giới thiền định, bố thí. Hành được thiện bình đẳng là vừa chuyển hóa, tỉnh thức chính mình, vừa đang giác ngộ chúng sanh. Người quanh mình được cảm hóa không vì lời nói mà vì thấy mình sống đổi khác.
• Quán chiếu: Người trong nhà mình có thấy được sự đổi khác nào nơi mình từ khi mình học Đạo không?
• Nguồn: Tánh Không dẫn đầu & Bình đẳng chúng sanh

47. Thầy giải "Ý dẫn đầu tất cả các pháp" bằng một chuỗi: không có ý niệm thì không có tác ý, không có tác ý thì không có nghiệp hành động, rồi không có nhân quả, không có cấu tạo vũ trụ. Vì sao Thầy lại gọi đó là "Tánh Không dẫn đầu tất cả pháp"?

• Hướng dẫn: Thầy nói ý niệm sáng tạo ra tất cả vũ trụ vạn hữu, và ý niệm lại đến từ Phật tánh, Tánh Không, cũng gọi là tâm hồn của mình. Gọi là Tánh Không là dựa vào tính chất: cấu tạo tâm hồn là không có cấu tạo, cách sống tỉnh thức là không còn dính mắc, cách sống giác ngộ là vô ngại, giác ngộ toàn giác là thiên biến vạn hóa, bất khả tư nghị. Tất cả là Tánh Không hóa hiện, nên nói Tánh Không dẫn đầu. Hiểu vậy thì thấy gốc của mọi nghiệp nằm nơi ý niệm của chính mình, chứ không ở ngoài.
• Quán chiếu: Chọn một việc mình làm hôm nay và lần ngược lại: nó bắt đầu từ ý niệm nào? Ý niệm ấy có phải do mình chọn, hay mình bị nó dẫn?
• Nguồn: Tánh Không dẫn đầu & Bình đẳng chúng sanh

48. Thầy nói pháp Thầy khai thị không phải để thỏa mãn sự tò mò của tư tưởng, không phục vụ khoa học vũ trụ, không để lý luận tranh biện. Vậy mình nên học pháp với tâm thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy nói rõ Thầy khai thị để người học biết cách sống tỉnh thức và trực chỉ thẳng vào Chân tâm (Tánh Không, Trung đạo, Bình đẳng, Ba-la-mật), để phá mê, vượt ra khỏi những trói buộc sở hữu của vọng tâm. Học pháp để biết thêm, để hơn người trong tranh luận, hay để thỏa trí tò mò về vũ trụ là dùng pháp nuôi thêm tư tưởng. Tâm thế đúng là đem từng lời dạy soi vào chính mình và đem vào đời sống. Một bài pháp đã học mà không đổi được một thói quen sở hữu nào thì mới chỉ là thông tin.
• Quán chiếu: Bài pháp gần nhất mình đọc, mình đã kể lại cho ai hay tranh luận với ai chưa? Còn mình đã đem nó áp dụng vào việc gì chưa?
• Nguồn: Tánh Không dẫn đầu & Bình đẳng chúng sanh

49. Thầy nói "Mê" là lấy nhục nhãn (mắt thịt) làm lẽ sống, còn "Tỉnh" là sống bằng tuệ nhãn. Sống bằng tuệ nhãn cụ thể là những gì?

• Hướng dẫn: Mê là sống với xác thân, tư tưởng mà sanh tâm trói buộc, tâm sở hữu, rồi bị khổ đau và tham sân si thù hận chi phối. Tỉnh là vẫn sống với xác thân, tư tưởng mà không sanh tâm sở hữu, không bị thói quen của tư tưởng sở hữu chi phối. Thầy kể ra: hành nhẫn nhục Ba-la-mật cho tới khi không còn phản kháng trong mọi nghịch cảnh; thông tỏ Tánh Không, không oán hận mình và người, không đổ tội người, đổ tội hoàn cảnh; luôn chánh niệm Ta là Tánh Không; giữ Giới - Định - Tuệ mà không thấy có ta đang giữ. Tỉnh không phải là thấy khác đi bằng mắt, mà là sống khác đi với cùng những thứ mắt thấy.
• Quán chiếu: Hôm nay có lúc nào mình đổ lỗi cho người khác hay hoàn cảnh không? Lúc đó mình đang nhìn bằng mắt thịt hay bằng tuệ nhãn?
• Nguồn: Tánh Không dẫn đầu & Bình đẳng chúng sanh

50. Thầy mời tưởng tượng "nguyên một kiếp sống của các con chỉ giống như một tia chớp lóe lên giữa bầu trời rồi vụt tắt, có thể nào sở hữu nó được chăng?" Hình ảnh này soi vào mình điều gì?

• Hướng dẫn: Thầy dạy vì ta không có cấu tạo nên ta chưa bao giờ sở hữu bất cứ điều gì; thân xác nhìn bằng sáu căn thì thấy là có, nhưng cái có ấy chính là không cấu tạo hóa hiện. Mọi điều mình cho là có thể sở hữu cũng sẽ theo tia chớp ấy mà biến mất. Hình ảnh tia chớp không nhằm làm mình bi quan hay buông xuôi, mà để thấy sự vô lý của việc cố nắm chặt. Từ đó sống bình đẳng: làm mọi thiện pháp, cả đi đứng nằm ngồi, ăn uống ngủ nghỉ, mà không thấy có ta đang làm, không thấy ta được lợi ích gì.
• Quán chiếu: Điều mình đang lo giữ nhất lúc này là gì? Đặt nó vào khung cảnh một tia chớp, nỗi lo ấy thay đổi thế nào?
• Nguồn: Tánh Không dẫn đầu & Bình đẳng chúng sanh

51. Thầy vạch một chuỗi: sanh tâm sở hữu là lừa dối chính mình, lừa dối mình thì không chân thật, không chân thật thì không chấp nhận được sự thật... cho tới chịu nghiệp báo và không có cách nào giải thoát. Mắt xích nào trong chuỗi ấy mình dễ thấy nhất nơi mình?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ ra: sanh tâm sở hữu là lừa dối chính mình; không chân thật thì không chấp nhận được sự thật; không chấp nhận sự thật thì sống nghịch chân lý; sống nghịch chân lý thì chịu nghiệp báo của nghịch chân lý, đau khổ, thù hận. Cách giải thoát duy nhất là sống thuận chân lý, tức sống bình đẳng, làm tất cả thiện pháp mà không thấy có ta đang làm. Chuỗi này cho thấy khổ không đến từ bên ngoài mà bắt đầu từ một sự tự lừa dối rất nhỏ. Thầy cũng nhấn mạnh: sống bình đẳng thì biết rõ mọi việc lợi ích chung cần làm, nên làm, không phải chẳng làm gì.
• Quán chiếu: Có sự thật nào trong đời mình (tuổi tác, một mối quan hệ, một giới hạn) mà mình vẫn chưa chịu chấp nhận? Mình đang tự nói dối điều gì để khỏi nhìn thẳng vào nó?
• Nguồn: Tánh Không dẫn đầu & Bình đẳng chúng sanh

52. Thầy xét bình đẳng qua ba mặt: tính chất, tướng biến đổi và cách sống, rồi nói "chỉ Phật mới thật sự bình đẳng". Vì sao chúng sanh đã bình đẳng ở hai mặt đầu mà vẫn chưa bình đẳng ở mặt thứ ba?

• Hướng dẫn: Về tính chất, tất cả là không cấu tạo hóa hiện nên bình đẳng. Về tướng biến đổi, nhìn vào một pháp thấy tất cả pháp vận hành, không pháp nào hơn pháp nào, nên bình đẳng. Nhưng về cách sống, chỉ Phật mới thật sự bình đẳng vì Phật đã bao trùm tất cả, thiên biến vạn hóa, "nhân quả chỉ là trò chơi trong tay Phật". Chúng sanh còn trụ vào "ta là một ai đó", "ta là thân xác này", "ta sở hữu", "ta sẽ chết", nên cách sống chưa bình đẳng; vì thế Thầy nói chỉ khi đã là Phật mới "muốn làm gì thì làm", còn chúng sanh phải học sống bình đẳng qua Giới - Định - Tuệ và các pháp phương tiện.
• Quán chiếu: Mình có hay dùng câu "tất cả đều bình đẳng" để tự bào chữa không? Hôm nay có một hành động bình đẳng cụ thể nào mình có thể làm?
• Nguồn: Tánh Không dẫn đầu & Bình đẳng chúng sanh

53. Thầy hỏi: phóng sanh con cá xuống sông để nó ăn loài nhỏ hơn, hay để người khác bắt lại ngay, thì thiện ở chỗ nào? Thầy muốn mình soi lại động cơ gì?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ ra nhiều người làm thiện chỉ vì sợ bị đọa, để tìm an ủi và che đậy nỗi sợ, nghe nói phóng sanh tốt thì a dua theo để tích phước. Những suy nghĩ ấy chỉ dung túng cho ích kỷ, vì ích kỷ là tư tưởng cô lập mình khỏi sự liên quan với tất cả. Thầy nói tình thương mà không cảm được nỗi đau của chúng sanh khác, bế tắc trong quyết định, là "cảm nhận ích kỷ giả tạo"; còn "tình yêu thật sự là tự do và thông tỏ, biết rất rõ việc ta cần làm".
• Quán chiếu: Một việc thiện mình làm đều đặn: nếu không ai nói với mình rằng nó "có phước", mình có còn làm không?
• Nguồn: Phóng sanh đơn giản như vậy sao các con?

54. Vậy Thầy dạy phóng sanh thế nào mới là "thiện pháp bình đẳng", "phóng sanh Ba La Mật"?

• Hướng dẫn: Thầy vẫn phóng sanh và làm mọi thiện pháp, thậm chí thành thói quen như ăn cơm uống nước, nhưng với điều kiện là thiện pháp móc nối với chư Phật, Bồ Tát, vì chư Phật chính là sự bình đẳng. Phóng sanh là thay mặt những chúng sanh không có khả năng xin Phật, làm lễ thỉnh chư Phật gia trì, để dù sống hay chết chúng cũng được gieo duyên với Phật trong vô lượng kiếp về sau – đó là gieo nhân giác ngộ Bồ Đề. Thiện pháp ấy ôm trọn ba thời, và vì ba thời luôn biến đổi nên người làm và việc làm cũng không có điểm trụ, không sở hữu – đó là phóng sanh Ba La Mật.
• Quán chiếu: Việc thiện tới của mình, thử làm kèm một lời hồi hướng cho chính những chúng sanh được giúp sớm gặp Phật pháp.
• Nguồn: Phóng sanh đơn giản như vậy sao các con?

4. Tu vì người khác – phát Bồ đề tâm

55. Thầy nói khi tu "vì" ai đó, trong cái "vì" ấy đã chứa đầy tham sân si. Vậy vì sao tu vì người khác vẫn là điều tốt?

• Hướng dẫn: Thầy thừa nhận cái "vì" đựng đầy đủ tham sân si của mình – mong người ấy thế này, sợ người ấy thế kia. Nhưng tham sân si này luôn được chuyển hóa thành động lực tu tập, đồng thời nó đánh thức lòng trắc ẩn sẵn có bên trong. Người mới không cần đợi tâm trong sạch hoàn toàn mới được phát tâm vì người khác; chính việc phát tâm sẽ gột dần những gì còn lẫn trong đó.
• Quán chiếu: Mình đang tu vì ai? Trong động lực ấy có phần lo lắng, sở hữu nào không – và mình có thể để nó thành sức đẩy thay vì gánh nặng không?
• Nguồn: Tu vì người khác

56. Vì sao khi lòng trắc ẩn được đánh thức thì "người ta cũng không còn sợ những khó khăn, không còn sợ khổ, không còn sợ chết"?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ vào thế giới loài vật: nhiều loài hy sinh cho nhau, chiến đấu cho nhau, chết vì nhau, vì tất cả đều sẵn có lòng trắc ẩn. Khi tâm hướng về người khác, cái tôi co cụm lo cho mình tự nhỏ lại, nên nỗi sợ – vốn bám vào cái tôi ấy – mất chỗ bám. Lòng trắc ẩn vì vậy vừa là tình thương vừa là một nguồn dũng khí.
• Quán chiếu: Có lúc nào vì lo cho ai mà mình quên cả sợ không? Nhớ lại cảm giác ấy và xem nó dạy mình điều gì về nỗi sợ.
• Nguồn: Tu vì người khác

57. Vì sao Thầy nói người tu chỉ vì mình "dễ dàng bị cảnh giới thanh tịnh hạnh phúc giữ lại"?

• Hướng dẫn: Người tu chỉ vì mình khi gặp được một cảnh thanh tịnh, hạnh phúc (vô vi) thì dễ đắm vào đó, mắc kẹt trong tưởng nhị nguyên phân biệt giữa hữu vi và vô vi. Còn người tu vì người khác thì "không có một cảnh giới hạnh phúc nào có thể giữ chân", bởi họ không hưởng hạnh phúc một mình. Thầy kể Đức Phật Thích Ca đã nhập những cảnh giới thọ ngang vũ trụ mà các cảnh ấy không giữ chân được Ngài, tất cả là bởi chữ "vì" – cái "vì" tạo nên sự kết nối của Vô ngã Như Lai tạng.
• Quán chiếu: Khi có một buổi thiền, một thời niệm Phật thật an lạc, mình muốn giữ nó cho mình hay muốn người khác cũng được như vậy?
• Nguồn: Tu vì người khác

58. Thầy kể khi nhập Niết bàn tự tánh, Thầy đã muốn ở đó mãi mãi, nhưng một ý nghĩ khác xen vào: "Những người khác đâu?" Câu chuyện ấy nói gì về Bồ đề tâm?

• Hướng dẫn: Thầy nói đó là tột cùng của vô vi, chứng ngộ bất tử, hạnh phúc không còn dấu vết của cái chết, nên phát sinh ý muốn ở đó mãi. Rồi ý nghĩ "Những người khác đâu? Ta sẽ nói cho tất cả biết bí mật về sự bất tử này" xen vào. Một ý nghĩ tưởng đơn giản, mà để có được nó Thầy nói đã phải trải qua vô lượng kiếp tu vì người khác. Bồ đề tâm vì vậy không phải một ý tưởng đẹp, mà là một thói quen tâm được nuôi qua rất nhiều đời.
• Quán chiếu: Hôm nay mình có thể làm gì nhỏ để nuôi thói quen "những người khác đâu?" – nghĩ tới người khác ngay lúc mình đang vui nhất?
• Nguồn: Tu vì người khác

59. Vì sao Thầy kết luận "biết tu vì người khác, hóa ra lại cũng chính là biết thương chính mình"?

• Hướng dẫn: Thầy nói có thể tu vì cha, vì mẹ, vì người yêu, người thân, nhân loại hay muôn loài – số ít hay số nhiều thì tất cả đều là những nhân rất tốt lành dành cho chính mình và hơn thế. Tu vì người khác làm tâm mở rộng, ra khỏi phạm vi nhỏ hẹp của bản ngã, mà thương mình theo Thầy chính là không để mình bị nhốt trong bản ngã ấy. Lợi người và lợi mình vì vậy không phải hai việc tách rời.
• Quán chiếu: Chọn một người cụ thể và hồi hướng công phu hôm nay cho họ; để ý xem lòng mình nhẹ hay nặng đi.
• Nguồn: Tu vì người khác

60. Nếu cuộc sống đang bình yên, chưa có va chạm để tập biết ơn, Thầy dạy việc đầu tiên nên làm là gì?

• Hướng dẫn: Thầy dạy phát nguyện tu vì người khác, tu vì tất cả chúng sanh – gọi là phát Bồ Đề tâm nguyện. Khi phát tâm như vậy, sự ích kỷ trong mình mòn dần, ý niệm kết nối chúng sanh và chánh tư duy về các pháp dần rộng mở, cũng tức là tâm mình rộng mở. Không phải chờ nghịch cảnh mới thấy được lòng biết ơn; phát tâm rộng ra thì lòng biết ơn tự có chỗ để lớn lên.
• Quán chiếu: Viết ra một câu phát nguyện bằng lời của chính mình, và đọc nó mỗi sáng trong tuần này.
• Nguồn: Lòng biết ơn

61. Vì sao Thầy nói Thái tử Tất Đạt Đa vượt qua được mọi thử thách khắc nghiệt nhờ tính chất của sự phát tâm?

• Hướng dẫn: Sự phát tâm của Ngài không phải để cầu lợi ích giác ngộ cho cá nhân, mà để đi tìm chân lý cho hạnh phúc của tất cả chúng sanh. Chính động lực ấy khiến Ngài vượt qua mọi thử thách, trong khi khó khăn lớn nhất đời người là chiến thắng chính mình. Thầy nói ngày nay phần lớn người tu đã quên điều ấy, nên động lực tu học bị thoái thất, không đủ nội lực để mở rộng tâm và giác ngộ Trung đạo bình đẳng.
• Quán chiếu: Lần gần nhất mình muốn bỏ tu, lý do là gì? Nếu động lực của mình rộng hơn, lý do ấy có còn đủ sức kéo mình đi không?
• Nguồn: Ý nghĩa của xuất gia tu đạo

62. "Rộng mở tới đâu thì chân thật tới đấy." Vì sao muốn chiến thắng chính mình lại phải có tâm rộng mở vì hạnh phúc giác ngộ của tất cả chúng sanh?

• Hướng dẫn: Vì Phật tánh là sắc tức thị không, biến đổi bao trùm tất cả, và mình chính là Phật tánh. Không có tâm rộng mở thì sống không khế hợp với chân lý, bị thu nhỏ trong tư tưởng ích kỷ cá nhân; từ đó phát sinh quyền lợi cá nhân không được thỏa mãn, dẫn tới khổ và trôi lăn luân hồi. Tâm rộng ra thì những đòi hỏi nhỏ nhặt của cái tôi tự mất chỗ đứng – chiến thắng chính mình diễn ra từ bên trong sự rộng mở ấy.
• Quán chiếu: Một chuyện nhỏ đang làm mình khó chịu: nếu nhìn nó từ lợi ích của tất cả mọi người liên quan, nó còn lớn như vậy không?
• Nguồn: Ý nghĩa của xuất gia tu đạo

63. "Thân ta lo chẳng xong thì ta cứu giúp được ai?" – vì sao Thầy nói người đưa ra quan điểm này "rất đáng thương"?

• Hướng dẫn: Thầy nói dù chưa cứu giúp được ai, thậm chí không giúp được cả thân xác mình, nhưng nếu có động lực rộng mở thì chính động lực và thái độ ấy lại cứu rỗi, chỉ đường cho tâm hồn khô héo của biết bao người. Vì rộng mở thì không bị sợ hãi chi phối; người ta chỉ sợ khi bám vào quyền lợi nhỏ nhoi của tâm sở hữu. Chờ "lo xong thân mình" mới nghĩ đến người khác là không bao giờ bắt đầu, vì cái tôi không bao giờ thấy đủ.
• Quán chiếu: Mình đang hoãn việc giúp ai vì nghĩ "mình còn chưa ổn"? Một thái độ bình tĩnh, tử tế của mình hôm nay đã là một cách giúp.
• Nguồn: Ý nghĩa của xuất gia tu đạo

5. Đại nguyện, bố thí vô úy và ý nghĩa xuất gia

64. Nghe đại nguyện của Đức Phật Địa Tạng – "Nếu địa ngục còn sót một chúng sanh nào chưa được cứu độ giải thoát, Ta nguyện không nhận ngôi vị Phật" – mình cảm thấy gì? Vì sao Thầy nói phải "giải mã" đại nguyện này?

• Hướng dẫn: Thầy mời người học chân thật suy ngẫm cảm giác của mình trước. Thầy nói phần lớn chỉ hiểu được nghĩa đen, nghĩa bề mặt của đại nguyện; còn theo trí tuệ Đạo Phật thì đại nguyện ấy lan tỏa đức hạnh viên mãn. Hiểu đúng đại nguyện giúp tăng trưởng tự giác, định lực và truyền cảm hứng để tụng kinh không mệt mỏi.
• Quán chiếu: Khi nghe đại nguyện ấy, trong mình khởi lên kính phục, e sợ hay thấy xa vời? Cảm giác ấy nói gì về chỗ mình đang đứng?
• Nguồn: Giải Mã Đại Nguyện Của Đức Phật Địa Tạng Vương Bồ Tát

65. Vì sao Thầy nói đức hạnh chính là khả năng "chấp đến tận cùng" để cứu độ, và đại nguyện của Ngài Địa Tạng là ví dụ rõ nhất?

• Hướng dẫn: Chúng sanh địa ngục là khó độ nhất, vì tham sân si ích kỷ thù hận trong họ nặng nhất, khó sửa nhất; và dân số địa ngục cũng đông nhất, vì để tư tưởng ấy dẫn dắt thì dễ, còn chiến thắng nó thì được mấy ai. Vậy mà Ngài nguyện cứu độ cho đến khi địa ngục không còn ai – đó là chấp đến tận cùng. Chúng sanh thì chấp đến khi hoàn cảnh đảo chiều là đau khổ tột độ và muốn trốn chạy.
• Quán chiếu: Có việc tốt nào mình bắt đầu hăng hái rồi bỏ dở khi gặp khó? Điều gì đã làm mình dừng lại?
• Nguồn: Giải Mã Đại Nguyện Của Đức Phật Địa Tạng Vương Bồ Tát

66. "Chấp" trong "chấp đến tận cùng" được Thầy giải thích là gì?

• Hướng dẫn: Thầy nói chấp là sự bình đẳng và biến đổi: mọi hiện tượng nương tựa nhau để tồn tại, nên chuyển hóa nhau, biến đổi nhau; nhìn vào một pháp, một ý niệm, hay chính mình đều thấy tất cả pháp đang vận hành. Nên chấp là "chấp nhận tất cả chính là Ta và là sự biến đổi". Năng lực chấp nhận ấy là định lực, là đức hạnh tự do, và muốn có nó phải thông tỏ, chiến thắng thói quen của nghiệp tư tưởng. Đây không phải cái chấp cố chấp của chúng sanh.
• Quán chiếu: Có điều gì trong đời mình đang không chấp nhận được? Thử nói với nó: "Điều này cũng là một phần của ta và đang biến đổi."
• Nguồn: Giải Mã Đại Nguyện Của Đức Phật Địa Tạng Vương Bồ Tát

67. Vì sao Thầy nói "nghe đại nguyện tưởng chấp nặng mà hóa ra lại là tự do vô ngại"?

• Hướng dẫn: Người ta cảm nhận rõ sự biến đổi mà không chấp nhận được: giàu thành nghèo, đẹp thành xấu, hội họp thành chia ly. Nhưng nếu chấp nhận được thì sự biến đổi chính là tự do, vì sự biến đổi chẳng thể nắm bắt. Nên đại nguyện, chỉ xét trên phương diện "chấp", đã là tự do: chấp đến tận cùng thì tự do đến tận cùng. Mà để chấp được như thế thì định lực, oai lực phải bất khả tư nghị.
• Quán chiếu: Một sự thay đổi mình đang chống lại (tuổi tác, công việc, một mối quan hệ): nếu thôi chống, mình sẽ mất gì và được gì?
• Nguồn: Giải Mã Đại Nguyện Của Đức Phật Địa Tạng Vương Bồ Tát

68. "Bồ Tát cứu độ vô số chúng sanh nhưng không thấy có chúng sanh nào được cứu độ." Vì sao câu ấy lại là bí quyết của sự "không mệt mỏi"?

• Hướng dẫn: Chúng sanh là sự biến đổi, nên không thể coi sự biến đổi là tướng cố định để thấy có chúng sanh nào được cứu. Không thấy có người được cứu thì cũng không thấy có ta là người cứu, không đếm công, không chờ kết quả – vì thế không mệt. Thầy nói các Ngài chấp mà không trụ, nên sự chấp không có sự chi phối của mệt mỏi; "không mệt mỏi ở đây là tâm không mệt mỏi". Định lực chấp nhận sự biến đổi chính là không mệt mỏi, chính là đến tận cùng.
• Quán chiếu: Khi mình thấy mệt vì giúp người, mình đang mệt vì việc làm hay vì đang đếm xem mình đã giúp được bao nhiêu?
• Nguồn: Giải Mã Đại Nguyện Của Đức Phật Địa Tạng Vương Bồ Tát

69. Thầy định nghĩa "đức hạnh" và "đức hạnh viên mãn" thế nào qua con đường của Ngài Địa Tạng?

• Hướng dẫn: Chiến thắng chính mình, chiến thắng sự chi phối của tư tưởng là đức hạnh. Để phát được đại nguyện ấy, Đức Phật Địa Tạng cũng đã trải qua nhiều kiếp làm chúng sanh và học cách chiến thắng tư tưởng tham sân si ích kỷ. Đức hạnh viên mãn là không bỏ sót một chúng sanh nào, là lòng đại bi bao trùm. Như vậy đại nguyện không phải một lời hứa lớn, mà là quả của rất nhiều lần tự thắng.
• Quán chiếu: Hôm nay mình đã thắng được một lần tư tưởng ích kỷ của mình ở chỗ nào, dù rất nhỏ?
• Nguồn: Giải Mã Đại Nguyện Của Đức Phật Địa Tạng Vương Bồ Tát

70. Vì sao Thầy nói người chưa giác ngộ mà vội phát nguyện "như Ngài Địa Tạng" là rất nguy hiểm? Vậy nên dùng đại nguyện ấy thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ ra ba cách hiểu lệch: cho rằng Ngài trói buộc vào đại nguyện thì tự do chỗ nào; cho rằng Ngài chưa nhận ngôi Phật thì cứu được ai; và nghĩ mình cũng có thể phát nguyện như Ngài. Cách thứ ba nguy hiểm vì những phát nguyện ấy chỉ dung túng, thỏa mãn cảm xúc bi lụy ích kỷ của chính mình, khi chưa có chút thông tỏ và định lực bình đẳng nào. Cách đúng là thuộc đại nguyện, lấy nó làm động lực quán chiếu tâm ích kỷ, siêng năng tụng kinh, niệm Phật, lễ lạy sám hối, hành thiền, nương oai lực chư Phật để tiến tu và lợi ích nhân sinh.
• Quán chiếu: Có lời nguyện lớn nào mình từng phát trong xúc động rồi quên? Thay nó bằng một việc nhỏ làm được mỗi ngày.
• Nguồn: Giải Mã Đại Nguyện Của Đức Phật Địa Tạng Vương Bồ Tát

71. Vì sao Thầy nói chúng sanh địa ngục là khó độ nhất mà dân số cõi địa ngục lại đông nhất trong vũ trụ? Điều đó nói gì về chính mình?

• Hướng dẫn: Thầy giải: chúng sanh địa ngục bị tư tưởng tham, sân, si, ích kỷ, thù hận chi phối nặng nhất, khó sửa, khó bỏ nhất, nên khó độ nhất. Cõi ấy đông nhất vì để cho những tư tưởng ấy chi phối, dẫn dắt, đày đọa mình thì thật dễ dàng, còn chiến thắng nó thì có được mấy ai. Vì vậy đại nguyện cứu độ cho đến khi địa ngục không còn ai là sự "chấp đến tận cùng". Soi vào mình: con đường xuống thấp không cần cố gắng gì, chỉ cần buông theo thói quen tư tưởng.
• Quán chiếu: Hôm nay, lúc nào mình đã để một cơn giận hay một ý ích kỷ dẫn đi mà không hề chống cự? Nó dễ dàng đến mức nào?
• Nguồn: Giải Mã Đại Nguyện Của Đức Phật Địa Tạng Vương Bồ Tát

72. Thầy nói người ta cảm nhận rõ biến đổi mà không chấp nhận được: giàu thành nghèo, đẹp thành xấu, hội họp thành chia ly; chúng sanh "chấp đến khi hoàn cảnh đảo chiều" thì đau khổ tột độ, muốn trốn thoát. Khi đời mình đảo chiều, tập "chấp nhận biến đổi" bắt đầu từ đâu?

• Hướng dẫn: Thầy dạy nếu chấp nhận được thì "sự biến đổi chính là tự do", vì sự biến đổi chẳng thể nắm bắt. Nhưng năng lực chấp nhận ấy là định lực, và để có nó phải thông tỏ, đồng thời chiến thắng mọi thói quen vận hành của nghiệp tư tưởng; không phải chỉ nói "tôi chấp nhận" là xong. Chúng sanh muốn trốn khỏi cuộc sống mà chẳng thoát được đi đâu cả; người thông tỏ thì biết mình chính là sự biến đổi nên không trốn, mà biết rõ việc mình cần làm. Thầy chỉ lối thực tế cho người học: lấy đại nguyện làm động lực quán chiếu tâm ích kỷ, siêng tụng kinh, niệm Phật, lạy sám hối, hành thiền để nuôi định lực.
• Quán chiếu: Trong một thay đổi mình đang không chấp nhận (mất việc, tuổi già, một người ra đi), phần nào là sự việc, phần nào là thói quen tư tưởng "lẽ ra không được như thế"?
• Nguồn: Giải Mã Đại Nguyện Của Đức Phật Địa Tạng Vương Bồ Tát

73. Có người thắc mắc: "Ngài Địa Tạng trói buộc vào đại nguyện như thế thì tự do chỗ nào?", "Ngài nguyện không nhận ngôi vị Phật thì đâu đã là Phật giác ngộ mà cứu độ được ai?". Theo lời Thầy, hai thắc mắc ấy nhìn đại nguyện từ một mặt như thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy đức hạnh là khả năng chấp đến tận cùng để cứu độ của Phật và Đại Bồ Tát, và chỉ các Ngài mới đủ đại bi, đại trí, đại dũng để chấp được như vậy; đại nguyện là biểu hiện của đức hạnh viên mãn, không phải một lời hứa của người chưa đủ sức. Vì các Ngài đã chiến thắng sự chi phối của tư tưởng nên "chấp mà không trụ", sự chấp không bị mệt mỏi chi phối, và chấp đến tận cùng thì tự do đến tận cùng. Thầy cũng nhắc để phát được nguyện ấy, Ngài đã trải qua nhiều kiếp làm chúng sinh, học cách chiến thắng tham sân si ích kỷ. Hai thắc mắc trên chỉ đọc nghĩa đen, bề mặt của đại nguyện, nên thấy trói buộc và thấy mâu thuẫn.
• Quán chiếu: Khi đọc một lời kinh mà thấy vô lý, mình có vội kết luận không? Mình thử tự hỏi: mình đang đọc nó ở nghĩa đen hay đã tìm tới cái thấy của người nói ra nó?
• Nguồn: Giải Mã Đại Nguyện Của Đức Phật Địa Tạng Vương Bồ Tát

74. Thầy nói "thái độ rộng mở của Ta chính là sự bố thí vô úy". Ví dụ con thuyền gặp nạn giữa biển cho thấy bố thí vô úy là gì?

• Hướng dẫn: Bố thí vô úy là bố thí "thái độ sống không có điểm trụ". Trên chiếc thuyền gặp nạn, ai cũng hoảng sợ, túng quẫn, nhưng một người thì không; thái độ dũng mãnh điềm tĩnh ấy trở thành chỗ dựa cho mọi người. Nếu những người hoảng sợ bỏ mạng trong sợ hãi, oán hận thì dễ đọa cõi thấp; nhờ thái độ vô úy của người kia mà tất cả bình thản trở lại, nếu phải chết cũng tái sanh cõi lành. Không cần tiền bạc, người tu vẫn bố thí được điều quý nhất: sự không sợ hãi.
• Quán chiếu: Khi cả nhà lo lắng vì một chuyện, mình đang góp thêm hoảng hốt hay góp một chỗ dựa bình tĩnh?
• Nguồn: Ý nghĩa của xuất gia tu đạo

75. Để có được "thái độ định lực" như thế mà bố thí, người ấy phải thông tỏ điều gì về sống chết?

• Hướng dẫn: Phải thấy sống chết là sắc tức thị không, nghĩa là "sống chết là biến đổi không điểm trụ". Tất cả luôn biến đổi thì không có điểm dừng trụ; nhưng biến đổi vẫn có hiện tướng biến đổi – chính là thân xác, vũ trụ vạn hữu, là biểu hiện của nhân quả. Nên người ấy sống với hiện tướng biến đổi mà không sanh tâm sở hữu các tướng, không bị hình tướng làm cho trói buộc. Thầy nói thậm chí thân xác mình cũng có thể thành vật để hy sinh cho người khác khi cần.
• Quán chiếu: Nỗi sợ chết của mình đang bám vào điều gì nhất – thân này, người thân, hay những việc chưa làm xong?
• Nguồn: Ý nghĩa của xuất gia tu đạo

76. "Ta đồng thuận với sự xuất hiện của tất cả các tâm, nhưng Ta không chạy theo." Câu này giúp người tu đối xử với tâm sở hữu của mình ra sao?

• Hướng dẫn: Thầy nói Ta tỉnh giác vì không để tâm sở hữu chi phối; nếu nó xuất hiện thì Ta rõ biết tâm ấy là biến đổi và không chạy theo. Đồng thuận là không chống đối, không tự trách vì nó xuất hiện; không chạy theo là không để nó quyết định hành động. Không chạy theo thì rõ luôn việc nên làm và không nên làm, vì tướng của sự biến đổi bao trùm là nhân quả – nên luôn chọn thiện pháp bình đẳng, không phải thiện pháp thì nhất quyết không làm.
• Quán chiếu: Lần tới khi một ý muốn chiếm hữu khởi lên, thử nói thầm "chào mày, tao thấy mày rồi" – và không làm theo nó.
• Nguồn: Ý nghĩa của xuất gia tu đạo

77. Vì sao Thầy nói "ý nghĩa của xuất gia tu đạo chính là để lợi ích tất cả chúng sanh", còn chiến thắng chính mình "chỉ là một hệ quả rất nhỏ"?

• Hướng dẫn: Thầy nói chiến thắng chính mình hóa ra chính là bố thí vô úy, bố thí thái độ sống tự do vô ngại, là biết rõ việc cần làm mà không trụ: "chấp lợi ích tất cả chúng sinh đến tận cùng mà không trụ". Khi động lực là lợi ích bất tận cho chúng sanh, việc thắng cái tôi tự phát sanh trên hành trình ấy. Đặt ngược lại – tu chỉ để mình thắng mình – thì dễ quay về lo cho cái tôi. Thầy cũng nói chấp đến tận cùng mà không mệt mỏi thì chỉ Phật và Bồ Tát làm được, người tu đang tập theo.
• Quán chiếu: Nếu mục đích tu của mình là lợi ích cho người khác, thì những việc nhỏ nào hôm nay sẽ đổi ý nghĩa?
• Nguồn: Ý nghĩa của xuất gia tu đạo

78. Vì sao xuất gia dễ làm lợi ích chúng sanh hơn, mà lại khó có người phát được tâm xuất gia vì lợi ích chúng sanh?

• Hướng dẫn: Thầy nói cả xuất gia lẫn tại gia đều có thể lợi ích chúng sanh, nhưng phẩm mạo và uy tín của vị xuất gia – giữ giới khắt khe, sống nơi đại diện Tam Bảo – khiến chúng sanh dễ tin, dễ nghe. Nhưng khó phát tâm ấy vì người tu còn bị tâm sở hữu chi phối quá nặng, thiếu đại dũng để thắng thói quen tùy tiện hưởng dục, thiếu hiểu biết về lợi ích tu đạo bài bản, mất niềm tin vào chính mình, hoặc đã có lựa chọn phù hợp. Thầy tôn trọng mọi lựa chọn, chỉ muốn người học thấy rõ động lực của mình.
• Quán chiếu: Trong những lý do Thầy nêu, lý do nào đang giữ mình ở chỗ hiện tại? Đó là một lựa chọn sáng suốt hay một sự níu kéo?
• Nguồn: Ý nghĩa của xuất gia tu đạo

79. Thầy nói có người phát tâm xuất gia mạnh mẽ vì lợi ích chúng sanh thì "tam thiên đại thiên thế giới phải rúng động", còn xuất gia chỉ để cầu an lạc thì "chẳng có cái gì rúng động cả". Sự khác nhau nằm ở đâu?

• Hướng dẫn: Cùng một hình tướng xuất gia, nhưng động lực quyết định tất cả. Cầu an lạc cho riêng mình là vẫn trong vòng của cái tôi, dù là cái tôi thanh tịnh; phát tâm vì chúng sanh là mở tâm ra bao trùm, khế hợp với Phật tánh. Thầy nói thắng được chi phối của tham sân si ích kỷ mới chỉ là bước chân đầu tiên, trở thành sự biến đổi vô thường mới thật là Đạo. Người tại gia cũng tự hỏi được câu ấy cho việc tu của mình.
• Quán chiếu: Nếu việc tu của mình hôm nay "rúng động" được một điều gì, đó sẽ là điều gì?
• Nguồn: Ý nghĩa của xuất gia tu đạo

80. Vì sao Thầy nói người tại gia hộ trì người xuất gia tu đạo thì công đức cũng vô lượng, và họ "không bao giờ sợ thiệt hay sợ bị lừa"?

• Hướng dẫn: Để hộ trì được thì phải hiểu đạo và hành đạo đúng; không hiểu đạo thì dễ sanh tâm phỉ báng. Hiểu đạo thì thấy thiện pháp bình đẳng là việc chung, lợi ích chung cho tất cả chúng sanh; tất cả đồng một thể Phật tánh biến đổi, nhân quả vận hành bình đẳng, nên hộ trì cũng là hộ trì chính mình. Người đã nhận ra ý nghĩa sống là chấp thiện pháp đến tận cùng thì không thấy thứ gì là thừa hay mất đi trong vòng tuần hoàn Như Lai Tạng. Ở tầng ý nghĩa, hộ trì là nuôi lòng tôn sư trọng đạo và phá tâm sợ thiệt của chính mình.
• Quán chiếu: Khi góp sức cho một việc thiện chung, mình có còn tính toán "mình được gì" không?
• Nguồn: Ý nghĩa của xuất gia tu đạo

81. Thầy nói ý nghĩa của xuất gia tu đạo "nằm cốt yếu ở động lực". Với người tại gia, động lực ấy được soi lại thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy nói bài pháp là để hộ trì cả người xuất gia lẫn người tại gia, giúp mọi người hạnh phúc và sáng suốt trong lựa chọn của mình. Điều chung cho cả hai là: động lực rộng mở vì chúng sanh thì chân thật và vượt được thử thách; động lực chỉ vì mình thì dễ thoái thất. Người tại gia không cần đổi hình tướng mới có động lực ấy – chỉ cần đổi câu hỏi từ "tu để mình được gì" sang "tu để mọi người được gì".
• Quán chiếu: Viết một câu trả lời thật lòng cho câu hỏi: "Mình tu để làm gì?" – rồi xem nó có chỗ cho ai ngoài mình không.
• Nguồn: Ý nghĩa của xuất gia tu đạo

6. Lòng biết ơn là đức hạnh bình đẳng

82. Vì sao Thầy dạy phải biết ơn cả người hại mình, người mang đến cho mình đau khổ?

• Hướng dẫn: Vì không có họ thì mình không có cơ hội thực hành Đạo tỉnh thức, không biết mình đang bị nhốt trong phạm vi nhỏ hẹp của bản ngã và bị tham sân si thù hận chi phối thế nào. Nhờ có họ, ngay khi còn thân người mình biết điều phục, biết chuyển hóa tham sân si để làm chủ tâm; chứ đợi đến lúc chết mới đối mặt với sợ hãi thì trong hoảng loạn sẽ đọa. Nên dù họ làm hại mình, trên một góc nhìn khác họ lại là "ơn nhân" cứu mình khỏi bị đọa trong cận tử nghiệp.
• Quán chiếu: Nghĩ về một người từng làm mình đau: nhờ họ, mình đã thấy ra điều gì về chính mình?
• Nguồn: Vì sao lòng biết ơn và tình thương lại chính là đức hạnh bình đẳng của Bồ Tát Đạo?

83. Thầy nói "để họ hại được các con thì cũng phải có đủ nhân duyên, nhân quả nợ nần từ nhiều kiếp". Cái nhìn ấy giúp mình buông oán hận thế nào?

• Hướng dẫn: Một việc xảy ra được phải có đủ nhân duyên; nghĩa là nhiều kiếp trước mình cũng đã từng hại họ như thế hoặc hơn thế – "oan oan tương báo". Thấy vậy thì việc đang xảy ra không còn là một sự bất công vô cớ, mà là một món nợ đang được trả. Oán hận thêm là gieo tiếp vòng báo oán; biết ơn và điều phục là dừng nó lại ở đây.
• Quán chiếu: Có mối oán nào mình muốn chấm dứt ngay trong đời này? Bước đầu tiên để dừng vòng báo oán ấy là gì?
• Nguồn: Vì sao lòng biết ơn và tình thương lại chính là đức hạnh bình đẳng của Bồ Tát Đạo?

84. Điều gì khiến hai người yêu nhau trở thành thù, và hai kẻ thù lại trở thành bạn? Thầy chỉ ra gốc chung nào?

• Hướng dẫn: Từ bạn thành thù vì mâu thuẫn quyền lợi, quan điểm sống, không còn đồng tư tưởng, không biết thương mình và không biết thương người khác; từ thù thành bạn thì ngược lại. Thầy tóm: cũng do tư tưởng biến tình yêu thành thù hận, cũng do tư tưởng biến thù hận thành tình yêu. Vậy tình cảm không cố định; điều quyết định là mình có biết thương mình bằng trí tuệ hay không.
• Quán chiếu: Một mối quan hệ đang nguội đi: tư tưởng nào của mình đang góp phần làm nó chia rẽ?
• Nguồn: Vì sao lòng biết ơn và tình thương lại chính là đức hạnh bình đẳng của Bồ Tát Đạo?

85. Theo Thầy, thế nào là "không biết thương mình" và thế nào là "biết thương mình"?

• Hướng dẫn: Không biết thương mình là để tham sân si thù hận làm chủ mình, để tâm cạn cợt trong phạm vi nhỏ hẹp của bản ngã, không chuyển hóa được tham sân si thành lòng biết ơn và tình thương. Biết thương mình là ngược lại: không để tham sân si làm chủ, không để tâm bị cạn cợt, chuyển hóa được chúng thành biết ơn và tình thương. Thầy nói đã không biết thương mình bằng trí tuệ thì chẳng thể thương người khác bằng trí tuệ; biết thương mình rồi mới có trí tuệ để thương những người còn đang làm nô lệ cho tham sân si.
• Quán chiếu: Hôm nay mình đã "thương mình" kiểu nào – chiều theo cơn giận, hay không để nó làm chủ mình?
• Nguồn: Vì sao lòng biết ơn và tình thương lại chính là đức hạnh bình đẳng của Bồ Tát Đạo?

86. Vì sao Thầy nói thù hận làm tâm nhỏ lại, còn lòng biết ơn và tình thương làm tâm rộng ra, gần với bản tính vô ngã của Phật?

• Hướng dẫn: Thù hận mang tính chia rẽ; càng chia rẽ tâm càng nhỏ, tâm càng nhỏ càng làm nô lệ cho bản ngã. Tình yêu – tức lòng biết ơn và tình thương – mang tính kết nối; càng kết nối tâm càng rộng, càng gần bản tính bao trùm vô ngã của Phật. Phật ở trong tất cả, bao trùm tất cả, bao trùm cả tưởng sướng lẫn tưởng khổ. Mỗi lần chọn kết nối thay vì chia rẽ là một bước về phía ấy.
• Quán chiếu: Trong một cuộc cãi vã, câu nói nào của mình mang tính chia rẽ, câu nào mang tính kết nối?
• Nguồn: Vì sao lòng biết ơn và tình thương lại chính là đức hạnh bình đẳng của Bồ Tát Đạo?

87. Vì sao Thầy nói chúng sanh "chỉ thích bao trùm tưởng sướng", và dù có trốn vào tánh biết cũng vẫn nằm trong bản ngã?

• Hướng dẫn: Chúng sanh nhốt mình trong bản ngã và tri kiến cá nhân; gặp tưởng khổ thì sợ hãi, chạy trốn, chối bỏ, nên bị thiên lệch trong nhị nguyên. Dù trốn vào tánh biết thì vẫn chỉ nằm trong phạm vi "bản ngã vô vi". Nhưng nếu đối mặt với khổ mà sanh lòng biết ơn và tình thương, thì tham sân si trở thành năng lượng sống bất tử; và khi thật sự biết ơn thì không còn sợ chết, sẵn lòng chết cho người khác. Chánh niệm chuyển tham sân si thành biết ơn chính là cách học bao trùm luôn cả tưởng khổ – đó là bình đẳng.
• Quán chiếu: Mình có đang dùng sự "bình an" trong lúc tu để trốn một nỗi khổ chưa dám nhìn không?
• Nguồn: Vì sao lòng biết ơn và tình thương lại chính là đức hạnh bình đẳng của Bồ Tát Đạo?

88. "Bình đẳng bằng tư tưởng" khác "bình đẳng bằng đức hạnh" ở chỗ nào? Làm sao biết mình đã bình đẳng hay chưa?

• Hướng dẫn: Bình đẳng bằng tư tưởng là hiểu khái niệm bao trùm, tánh không cấu tạo, sắc tức thị không, trong chánh có tà… nhưng vẫn thuộc phạm vi Ngũ Ấm Ma của tư tưởng: lúc sướng ai cũng đồng ý là bình đẳng, lúc khổ đến thì mù mịt. Bình đẳng bằng đức hạnh là đối mặt với cảnh khổ, bất như ý mà tham sân si chuyển thành lòng biết ơn và tình thương, không bị đè nén mà tâm còn rộng mở thêm. Nên muốn biết mình bình đẳng chưa, hãy xem mình đã "đức hạnh trong bình đẳng" chưa, không phải đã hiểu lý thuyết chưa. Đức Phật Liên Hoa Sanh dạy: "Hãy nhìn xuống bằng cái thấy bao trùm, nhưng phải đi lên bằng đức hạnh."
• Quán chiếu: Lần gần nhất gặp chuyện trái ý, mình phản ứng bằng lý thuyết đã học, hay bằng đức hạnh đã luyện?
• Nguồn: Vì sao lòng biết ơn và tình thương lại chính là đức hạnh bình đẳng của Bồ Tát Đạo?

89. Bước thứ năm của Đạo tỉnh thức – "khi anh tát tôi, khi anh hại tôi… tôi vẫn thấy biết ơn, và tôi thấy thương anh" – diễn ra trong tâm theo trình tự nào?

• Hướng dẫn: Trước hết là "tôi đã biết thương tôi": không còn để tham sân si, kiêu mạn, đố kỵ chi phối, đã tự cứu mình thoát cảnh đọa bằng cách điều phục bản ngã. Rồi thấy biết ơn, vì không có những điều anh mang đến thì tôi chẳng biết tôi là ai, không có cơ hội luyện tập chiến thắng chính mình. Rồi vì đã biết thương mình, tôi thấy anh chưa biết thương anh, còn mê mờ trong bản ngã, nên tôi thấy thương anh. Thầy nói tham sân si biến thành biết ơn và tình thương như vậy chính là Diệt đế và Đạo đế, là bước vào đức hạnh bình đẳng.
• Quán chiếu: Với người đang làm mình khó chịu, mình đang dừng ở bước nào: còn giận, đã thấy biết ơn, hay đã thấy thương?
• Nguồn: Căn bản tu đạo: Đạo tỉnh thức

90. Một đệ tử hỏi: đời con đang hòa bình, chưa có va chạm để tập biết ơn người hại mình, vậy làm sao thấy lòng biết ơn? Thầy trả lời gì?

• Hướng dẫn: Thầy nói không phải lúc đối mặt với tham sân si mới thấy được lòng biết ơn. Nếu không cảm thấy biết ơn thì làm ngay hai việc: phát Bồ Đề tâm nguyện tu vì tất cả chúng sanh, và quán lòng biết ơn với tất cả nhân duyên đã mang đến sự sống cho mình. Bình yên là lúc rất tốt để nuôi lòng biết ơn, chứ không phải lúc để lòng biết ơn ngủ quên.
• Quán chiếu: Trong một ngày bình thường, có bao nhiêu điều mình đang nhận mà coi là "đương nhiên"?
• Nguồn: Lòng biết ơn

91. Thầy dạy quán biết ơn "tất cả nhân duyên mang đến sự sống" bắt đầu từ đâu?

• Hướng dẫn: Thầy lấy ví dụ gần nhất: nếu không có cha mẹ thì lấy đâu ra thân người này để sống, để học Đạo; không có họ thì ai nuôi, ai cho học – thế thì phải biết ơn họ. Từ cha mẹ, quán rộng dần ra những người, những nhân duyên đã nuôi dưỡng mình. Lòng biết ơn ở đây không đến từ bổn phận hay lời dạy phải thế, mà từ việc nhìn thấy thật rõ mình đã được tạo nên bởi bao nhiêu thứ.
• Quán chiếu: Hôm nay gọi điện hoặc làm một việc nhỏ cho cha mẹ (hoặc người đã nuôi mình), không vì bổn phận mà vì thấy rõ ơn ấy.
• Nguồn: Lòng biết ơn

92. Thầy nói dưới góc nhìn trí tuệ, lòng biết ơn "cũng có thể bộc lộ rất phũ phàng, rất vô tình" như việc Đức Phật rời bỏ hoàng cung. Phải hiểu điều này cho đúng thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy kể Đức Phật bỏ vua cha, vợ con, danh vọng để cầu Đạo, từng bị người đời chê là bất trung, bất hiếu, nhưng về sau cả vũ trụ tôn kính Ngài. Ý Thầy là cách biểu lộ lòng biết ơn không phải lúc nào cũng vừa khuôn đánh giá của thế gian; biết ơn lớn nhất có khi là đi tìm chân lý để về sau cứu độ cả những người mình thương. Thầy nói rõ bài này không dạy phải làm gì với lòng biết ơn, chỉ đánh thức sự rộng mở của nó, còn làm thế nào là tự mình lựa chọn. Đây không phải cớ để coi nhẹ bổn phận; Thầy vẫn dạy người chưa giác ngộ giữ giới và chấp thiện pháp đến tận cùng.
• Quán chiếu: Mình đang bày tỏ lòng biết ơn bằng những hình thức nào? Có cách nào sâu hơn là chiều theo mong muốn nhất thời của người mình biết ơn không?
• Nguồn: Lòng biết ơn

93. "Yêu chính là biết ơn" – vì sao Thầy nói nếu thật sự biết ơn thì ngay cả cái chết cũng không sợ?

• Hướng dẫn: Thầy nói người ta có thể sẵn sàng chết vì người họ yêu; khi đất nước bị xâm lăng, người ta sẵn sàng hy sinh để bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ người thân – tất cả vì lòng biết ơn, vì tình yêu thương. Ngay trong thế giới loài vật cũng không thiếu những chúng sanh chết cho sự sinh tồn của đồng loại. Lòng biết ơn thật làm cái tôi mở ra thành một phần của tất cả, nên nỗi sợ mất cái tôi không còn chỗ bám.
• Quán chiếu: Thầy hỏi: các con đã thật sự biết ơn hay chưa? Mình trả lời câu ấy thế nào, bằng điều gì đã làm chứ không chỉ bằng cảm xúc?
• Nguồn: Lòng biết ơn

94. Thầy nói người thật sự biết ơn thì biết ơn cả chiếc lá rụng, hạt bụi trần và mọi chi tiết của quá khứ. Vì sao lòng biết ơn lại mở rộng đến vậy?

• Hướng dẫn: Không có lá thì lấy đâu ra oxy để thở; vô tận hạt bụi trần đã tạo nên Trái Đất và vũ trụ; không một chi tiết nào của quá khứ là không đang tạo ra mình trong hiện tại, và mọi chi tiết cũng tạo ra tương lai. Thầy nói khi thật biết ơn thì mọi sự vật, muôn loài đều là tác phẩm nghệ thuật vĩ đại của chư Phật. Lòng biết ơn rộng đến đâu thì mình thấy mình liên quan với tất cả đến đó.
• Quán chiếu: Có một chi tiết quá khứ mình vẫn tiếc hay oán: nó đã góp phần tạo nên mình hôm nay thế nào?
• Nguồn: Lòng biết ơn

95. Thầy nói muốn thấy lòng biết ơn và tình thương thì "phải học lấy cách thương mình đã". Thương mình có phải là chiều theo mọi mong muốn của mình không?

• Hướng dẫn: Không. Thầy nói thương mình không phải thả phanh thỏa mãn dục vọng, cơn nghiện, tham sân si ích kỷ – mình chưa ở trình độ ấy – mà là luyện để không bị chúng chi phối. Bản ngã so với vũ trụ thì bé tí; chất đầy nó bằng dục vọng, cơn nghiện, tham sân si thì nó sẽ nổ tung, điên loạn – như người vì một va chạm nhỏ mà mất kiểm soát. Thầy không phủ nhận lòng ích kỷ hay tham sân si, nhưng dạy làm giảm chúng xuống trước đã.
• Quán chiếu: Có "phần thưởng" nào mình hay tự cho mình mà thật ra đang làm mình yếu đi?
• Nguồn: Lòng biết ơn

96. "Thương mình là nhận ra mình đang nhốt mình." Từ đó, con đường đi tiếp đến Bồ Tát đạo được Thầy vạch ra thế nào?

• Hướng dẫn: Thương mình là nhận ra mình đang trói mình trong phạm vi tư tưởng nhỏ hẹp của bản ngã, mà dục vọng, cơn nghiện, tham sân si đang tiếp sức cho sự trói buộc ấy; nên phải giảm sức trói bằng cách giảm tham sân si xuống. Từ chỗ làm chủ được bản ngã, mới học mở rộng thêm lòng biết ơn và tình thương để bước vào bình đẳng, vào Bồ Tát đạo, vào Đạo vô ngã của Phật. Thầy dặn thuộc lòng năm bước Đạo tỉnh thức để nắm rõ đường đi nước bước, và thực hành căn bản trước.
• Quán chiếu: Trong con đường ấy, mình đang ở bước nào: còn đang nhận ra, đang làm giảm, hay đã bắt đầu mở rộng?
• Nguồn: Lòng biết ơn

97. Vì sao Thầy nói lòng biết ơn là "cảm nhận" chứ không phải "suy luận", và ví dụ món bánh nói lên điều gì?

• Hướng dẫn: Mình có thể nói "tất cả là đồng một thể", nhưng đó mới là cái thấy của hiểu biết, dễ bị đánh cắp và nhại lại. Công thức món bánh có thể bị đánh cắp, nhưng nấu được bánh ngon, được nếm trọn vẹn bánh ngon là chuyện khác – cảm nhận thì không thể đánh cắp hay ngụy tạo. Lòng biết ơn là cảm nhận về sự liên quan kết nối trong tất cả các pháp, vượt qua suy luận. Người học vì vậy không dừng ở việc nói lời biết ơn mà phải tập để thật sự cảm được nó.
• Quán chiếu: Hôm nay khi ăn, thử ăn chậm một miếng và để mình cảm – chứ không chỉ nghĩ – bao nhiêu thứ đã góp vào miếng ăn ấy.
• Nguồn: Thực hành lòng biết ơn là cảm nhận vô ngã thật

98. Khi cảm thấy như bị ép phải biết ơn mà lòng không thấy biết ơn, Thầy dạy chánh niệm điều gì?

• Hướng dẫn: Thầy nói lòng biết ơn chỉ phát sinh khi không bị tham, sân, si, ích kỷ chi phối; bị chi phối thì không thể thấy. Khi ấy phải chánh niệm ngay: "Sở dĩ ta không cảm thấy lòng biết ơn vì ta đã bị tham sân si ích kỷ chi phối", rồi chú trọng điều phục, phá thói quen xấu trong suy nghĩ và hành động. Khi bị ích kỷ chi phối, mọi điều đến với mình đều thấy là "hiển nhiên ta được", không cảm thấy sự liên quan hòa nhập nào ngoài tính sở hữu. Không tự trách vì chưa biết ơn, mà dùng chính chỗ ấy để nhận ra mình đang ở đâu.
• Quán chiếu: Điều gì mình đang coi là "hiển nhiên mình được" – sức khỏe, bữa cơm, sự chăm sóc của ai đó?
• Nguồn: Thực hành lòng biết ơn là cảm nhận vô ngã thật

99. Người sắp chết khát giữa sa mạc được cho nước uống – ví dụ ấy giải thích vì sao "phải trải qua khổ mới có thể ngộ", và vì sao biết ơn chư Phật là vô tận?

• Hướng dẫn: Chưa khát thì cho cốc nước chẳng thấy gì; sắp chết khô mà được nước thì biết ơn nước, và biết ơn người mang nước gấp ngàn lần. Cũng vậy, mình trôi lăn luân hồi không lối thoát mà chư Phật ban giáo pháp chỉ đường, ban gia trì chuyển hóa nghiệp; biết ơn giáo pháp một thì biết ơn chư Phật vô tận, vì luân hồi là vô tận. Thầy nói nếu biết ơn mọi sự vật hiện tượng thì tất cả đều là thầy, nhưng chư Phật là người Thầy vĩ đại nhất, vì dạy mình tự do với tất cả.
• Quán chiếu: Nếu chưa từng gặp Phật pháp, lúc khổ nhất đời mình, mình sẽ bám vào đâu?
• Nguồn: Thực hành lòng biết ơn là cảm nhận vô ngã thật

100. Vì sao Thầy nói thực hành biết ơn chư Phật là "cảm nhận vô ngã thật", và dặn đừng tung hô "tự thắp đuốc mà đi" nữa?

• Hướng dẫn: Chư Phật là tất cả sự thật, là vô ngã, là tự do vô ngại; nên biết ơn chư Phật là cách móc nối và cảm nhận sự thật. Phát khởi biết ơn qua danh hiệu, chân ngôn thì theo đại nguyện của các Ngài mình được nương oai lực, và gieo gốc rễ điều lành để được dẫn dắt trong vô lượng kiếp. Việc gieo duyên là tha lực mà lại chính là tự lực: không có giáo pháp thì không thông tỏ, không thông tỏ thì không tự giác, không tự giác thì không có tự lực. Thầy nói phát khởi biết ơn chư Phật mới là ý nghĩa đầu tiên của pháp lễ lạy sám hối.
• Quán chiếu: Lần tới khi lạy Phật, thử dành một lạy chỉ để cảm ơn – không xin gì cả.
• Nguồn: Thực hành lòng biết ơn là cảm nhận vô ngã thật

7. Tình yêu và ước mơ lớn

101. Vì sao Thầy nói "chẳng bao giờ muốn nghe lời cảm ơn thốt ra từ miệng người ta rất yêu"?

• Hướng dẫn: Trong phép lịch sự, lời cảm ơn được nói ra khi ai đó giúp mình. Nhưng với người mình rất yêu, Thầy nói ta đã luôn sống trong lòng biết ơn họ, nên lời cảm ơn lại tạo ra khoảng cách giữa hai người. Lòng biết ơn thật không cần trao đổi như một món nợ đã trả; nó là trạng thái sống, không phải một câu xã giao.
• Quán chiếu: Với người thân nhất, mình đang giữ "phép lịch sự" nào mà thật ra là một khoảng cách?
• Nguồn: Lời Cảm Ơn

102. Thầy nói nếu lời cảm ơn đã trót tạo ra khoảng cách thì "sẽ lấp đầy nó với nhiều tình yêu hơn nữa". Điều này áp dụng vào đời sống gia đình thế nào?

• Hướng dẫn: Thay vì nói lời cảm ơn, Thầy chọn nói "Tôi yêu bạn rất nhiều"; và khi khoảng cách đã có thì lấp nó bằng tình yêu chứ không bằng thêm lễ nghi. Trong gia đình, nhiều khi giữa mình và người thân chỉ còn lại những câu đúng mực mà thiếu sự gần gũi. Lấp khoảng cách bằng tình yêu là chủ động gần lại, chứ không chờ người kia bước trước.
• Quán chiếu: Hôm nay nói với một người thân một câu thương mến mà lâu rồi mình ngại nói.
• Nguồn: Lời Cảm Ơn

103. Trong bài "Sức mạnh của tình yêu", Thầy nói có người mình yêu thì thành phố hoang tàn cũng thành cung điện, và nếu thấy tình yêu là quan trọng nhất thì kể cả cái chết cũng không còn quan trọng. Tình yêu ấy được Thầy mô tả là gì?

• Hướng dẫn: Thầy nói đây là quan điểm riêng của Thầy. Tình yêu là sự sống của cả thể xác, tâm hồn và vũ trụ; nó di truyền bất tử từ kiếp này sang kiếp khác; nó có thể thu nhỏ cả vũ trụ vào một con người, làm thời gian trôi nhanh, trôi chậm, hay ngưng trôi; và có người mình yêu thì mình có thể yêu được cả thế giới. Người học có thể soi điều này với lời Thầy ở bài Lòng biết ơn: "Yêu chính là biết ơn", và khi thật biết ơn thì không sợ chết.
• Quán chiếu: Có lúc nào tình yêu với một người đã khiến mình thấy thương được cả thế giới không? Điều gì làm cảm giác ấy thu hẹp lại sau đó?
• Nguồn: Sức mạnh của tình yêu · Lòng biết ơn

104. Thầy nói tình yêu "có mặt trong cả ánh sáng lẫn bóng tối, trong cả cái ác lẫn thiện lành", và "nó có thể lừa đảo bạn". Vì sao người học cần thấy cả hai mặt ấy?

• Hướng dẫn: Người ta thường chỉ thấy tình yêu trong ánh sáng, trong thiện lành, nên khi nó hiện ra dưới dạng ghen tuông, chiếm hữu, thù hận thì không nhận ra đó vẫn là nó bị trói buộc. Soi với bài "Chúng sanh không có tình thương": tình cảm bị tâm sở hữu tiếp sức thì thành si mê trói buộc, che đậy nỗi sợ – đó là mặt "lừa đảo". Thấy cả hai mặt giúp mình không tôn thờ mù quáng mà cũng không chối bỏ tình yêu, chỉ học cởi sự trói buộc trong nó.
• Quán chiếu: Trong tình yêu của mình với ai đó, mặt nào là ánh sáng, mặt nào đang là bóng tối?
• Nguồn: Sức mạnh của tình yêu · Chúng sanh không có tình thương

105. Kết bài "Sức mạnh của tình yêu", Thầy nói mình chỉ mơ ước một điều giản dị là "hồi sinh người ta yêu", rồi hỏi: "Còn các con mong ước gì?" Câu hỏi ấy mời mình soi lại điều gì?

• Hướng dẫn: Thầy không giảng giải thêm, mà để người đọc tự hỏi lòng mình. Người học có thể soi câu ấy với bài "Tu vì người khác": ngay ở tột cùng hạnh phúc, ý nghĩ của Thầy là "Những người khác đâu? Ta sẽ nói cho tất cả biết bí mật về sự bất tử này." Ước mong của một người nói lên tâm người ấy đang hướng về đâu – về cái tôi, hay về người mình thương và rộng ra là muôn loài.
• Quán chiếu: Viết ra một ước mong sâu nhất của mình. Trong ước mong ấy, có ai khác ngoài mình không?
• Nguồn: Sức mạnh của tình yêu · Tu vì người khác

106. Thầy viết: có người mình yêu thì "có thể cảm thấy yêu được cả thế giới", và tình yêu "có thể thu nhỏ cả vũ trụ vào trong một con người", có thể làm thời gian trôi nhanh, trôi chậm hay ngưng trôi. Những dòng ấy nói gì về sức mạnh của tình cảm đối với cách mình nhìn thế giới?

• Hướng dẫn: Thầy nói rõ đây là quan điểm riêng của Thầy, viết như một nhà văn, nhưng nó chỉ ra một sự thật dễ kiểm chứng: cùng một thành phố, cùng một bộ áo, cùng một khoảng thời gian, mà tâm có tình yêu hay không thì thế giới hiện ra hoàn toàn khác. Một người có thể chứa cả vũ trụ, và từ tình yêu với một người, lòng có thể mở ra yêu cả thế giới. Điều đó cho thấy thế giới mình sống phần lớn do tâm mình nhuộm màu. Và cũng vì mạnh như vậy nên Thầy nhắc tình yêu "có thể lừa đảo bạn": cùng một sức mạnh có thể mở rộng lòng mình, cũng có thể thu hẹp nó.
• Quán chiếu: Tình thương mình dành cho một người đang làm lòng mình rộng ra với mọi người, hay đang làm mình khép lại, chỉ còn thấy người ấy?
• Nguồn: Sức mạnh của tình yêu

107. Thầy viết: "Thế giới này thiếu đi năng lực kết nối với bất tử, bởi vì thiếu đi điều này nên tình yêu đã trở thành hỗn độn." Vì sao thiếu kết nối với bất tử thì tình yêu thành hỗn độn?

• Hướng dẫn: Khi chỉ tin mình là thân xác sẽ chết, tình yêu phải bám vào những gì đang có trước khi mất, nên nó đầy sợ hãi chia ly, chiếm hữu, lo âu – tức hỗn độn. Như bài "Tình thương chân thật" nói, tình yêu mà dùng để che đậy nỗi sợ chết, sợ chia ly thì không phải tình thương chân thật. Kết nối được với sự bất tử thì tình yêu không cần nắm giữ, nên trở nên trong sáng.
• Quán chiếu: Nỗi sợ mất đi đang chiếm bao nhiêu phần trong tình thương mình dành cho người thân?
• Nguồn: Thế giới này... · Tình thương chân thật

108. "Niềm tin cho sự bất tử sẽ chẳng bao giờ là đủ, cho tới khi ta chạm vào nó, sử dụng nó." Và Thầy hỏi: ai có thể làm cho tình yêu trọn vẹn, biến nhân quả thành trò chơi? Người học nên hiểu thế nào?

• Hướng dẫn: Tin bằng lời thì luôn thiếu; chỉ khi chạm vào, dùng được điều mình tin trong đời sống, niềm tin mới đủ. Thầy trả lời: đó chắc chắn là Người Thầy vĩ đại vô song của muôn loài – bậc đã làm chủ được nhân quả. Người học vì vậy không dừng ở việc tin có sự bất tử, mà nương theo lời Thầy dạy để tự tập chạm vào nó qua công phu: không sở hữu, không phản kháng, và lòng biết ơn.
• Quán chiếu: Điều mình tin về Phật pháp đã được "dùng" trong đời sống mình ở chỗ nào, và vẫn còn là lời nói ở chỗ nào?
• Nguồn: Thế giới này...

109. Trong bài "Ước Mơ Lớn", vì sao người nhận được thanh kiếm trí tuệ lại có ước mơ "lớn hơn người khác"?

• Hướng dẫn: Chư Phật hỏi và Thầy đáp: vì đã nắm được "trái tim của mọi ước vọng", ước vọng của muôn loài sẵn trong ước vọng của mình. Ước mơ lớn không phải là mơ được nhiều hơn cho mình, mà là ước mơ đã chứa được mong mỏi của tất cả. Đó chính là tinh thần của Bồ đề tâm: mong cho mọi chúng sanh đều được hạnh phúc, giác ngộ.
• Quán chiếu: Ước mơ lớn nhất của mình hiện nay chứa được bao nhiêu người trong đó?
• Nguồn: Ước Mơ Lớn

110. "Ước mơ lớn" khác "tham vọng lớn" ở chỗ nào, soi theo lời Thầy?

• Hướng dẫn: Tham vọng lớn là cái tôi phình ra, muốn hơn người, và như Thầy nói ở bài Lòng biết ơn, chất đầy bản ngã bằng dục vọng thì nó nổ tung. Ước mơ lớn thì ngược lại: cái tôi mở ra để chứa ước vọng của muôn loài, nên càng lớn càng nhẹ. Tham vọng tách mình khỏi người khác để thắng; ước mơ lớn nối mình với người khác để cùng được. Người học soi bằng câu hỏi: ước mơ này thành thì có ai phải thua không?
• Quán chiếu: Một mục tiêu mình đang theo đuổi: nó giống ước mơ lớn hay tham vọng lớn hơn?
• Nguồn: Ước Mơ Lớn · Lòng biết ơn

111. Thầy nói nếu thật sự biết ơn thì "ánh mắt nhìn thế giới sẽ là hơi thở của trái tim chất đầy tình yêu", trong đó "các con là trái tim của người khác, và người khác là trái tim của các con". Làm sao đến được ánh mắt ấy?

• Hướng dẫn: Thầy nhận xét người học có vẻ chưa có ánh mắt rộng mở của tình yêu, và chỉ đường: trước hết học thương mình – không để dục vọng, tham sân si chi phối – rồi từ chỗ làm chủ bản ngã mới mở rộng lòng biết ơn và tình thương. Khi ấy người khác không còn là "đối tượng" bên ngoài mà là một phần trái tim mình. Ánh mắt ấy không đến từ việc cố nhìn đẹp, mà từ chỗ cái tôi bớt che khuất.
• Quán chiếu: Hôm nay nhìn một người lạ trên đường và thầm nghĩ: "Người này cũng là một phần trái tim của mình."
• Nguồn: Lòng biết ơn

112. Khép lại phần này: vì sao Thầy nói chỉ khi chiến thắng tâm sở hữu mới có "tình thương bao trùm tất cả", và điều đó đem mình về đâu trên con đường Bồ đề tâm?

• Hướng dẫn: Thầy nói Phật đã chiến thắng tâm sở hữu nên có tình thương bao trùm tất cả; Phật chẳng sở hữu gì mà lại có tất cả. Chúng sanh tưởng mình sở hữu mà chỉ được sợ hãi, khổ đau, nô lệ. Con đường từ đó là: thu hồi ý niệm sở hữu và phản ứng tâm, nuôi lòng biết ơn, tu vì người khác – để "không hưởng hạnh phúc một mình", như chính Thầy từng không ở lại trong Niết bàn tự tánh mà nghĩ "những người khác đâu?". Tình thương khi ấy không còn bi lụy mà thành chỗ dựa, thành bố thí vô úy cho người khác.
• Quán chiếu: Nhìn lại cả phần này, một thói quen sở hữu nào mình quyết buông trước tiên để lòng thương được rộng hơn?
• Nguồn: Chúng sanh không có tình thương · Tu vì người khác