Tánh Không – Bát Nhã – Trung Đạo

Phần này đi vào cốt lõi giáo lý mà Thầy nói là "quan trọng nhất trong Phật giáo": Tánh Không là gì, ba lớp Bát Nhã, Vô tướng, và Trung Đạo như một cách sống bình đẳng giữa đời. Người học cần hiểu đúng lời Thầy (Tánh Không không phải cái Không, Trung Đạo không phải "không cực đoan"), đồng thời thấy rõ các căn bệnh vi tế khi học lý cao, để lý Không trở thành định lực và đức hạnh chứ không thành cớ buông giới.

1. Tánh Không là Tánh Biết – "không có cấu tạo mà vẫn tồn tại"

1. Vì sao Thầy nói Tánh Không chính là Tánh Biết, và chữ "Không" ở đây được gọi theo điều gì?

• Hướng dẫn: Thầy dạy Tánh Không chính là Tánh Biết; gọi là "Không" là "do tính chất cấu tạo của Tánh mà gọi: cấu tạo của Tánh là không có cấu tạo nào cả". Như vậy chữ Không không chỉ sự trống rỗng hay hư vô, mà chỉ tính chất không cấu tạo của cái đang biết. Hiểu sai chỗ này thì sẽ đi tìm một khoảng trống lặng để gọi là Tánh Không.
• Quán chiếu: Khi đang đọc câu hỏi này, mình thử tìm xem cái đang biết có hình dạng, màu sắc, kích thước nào không, và nếu không có thì vì sao nó vẫn đang biết.
• Nguồn: Tánh Không Là Gì?

2. "Không có cấu tạo mà vẫn tồn tại" khác với "không có gì cả" ở chỗ nào?

• Hướng dẫn: Thầy nói không có cấu tạo "nhưng lại không phải là không có gì cả, vì Tánh vẫn biết", và cái Biết ấy sinh ra suy nghĩ, tình cảm; suy nghĩ, tình cảm lại sinh ra vũ trụ. Tánh "không cấu tạo mà biết, biết mà lại không có cấu tạo". Nếu chỉ thấy "không có cấu tạo" thì rơi vào hư vô; nếu chỉ thấy "vẫn tồn tại" thì rơi vào chấp có. Phải giữ cả hai vế cùng lúc.
• Quán chiếu: Hôm nay khi một cảm xúc mạnh khởi lên, mình thử nhận ra: nó đang thật sự có mặt, mà mình không thể chỉ ra nó được làm bằng gì.
• Nguồn: Tánh Không Là Gì?

3. Vì sao Thầy nói còn truy tìm vũ trụ có trước hay tâm hồn có trước là còn mê muội?

• Hướng dẫn: Thầy dùng ví dụ quả trứng và con vịt: chúng "tương thuộc đồng một thể, không phân biệt trước sau, không có điểm bắt đầu, cũng không có điểm kết thúc". Không có vũ trụ thì tâm hồn không có đối tượng để phát sinh tình cảm; không có tình cảm truy tìm đối tượng thì không có vũ trụ, nên chúng có cùng một lúc. Đã là một thể tròn đầy thì đi tìm điểm khởi đầu là đem tâm phân chia áp lên cái vốn không chia.
• Quán chiếu: Mình hay truy "lỗi tại ai trước" trong một cuộc cãi vã; thử nhìn nó như trứng và vịt, hai bên cùng làm nên nhau.
• Nguồn: Tánh Không Là Gì? · Trí Tuệ Bát Nhã

4. "Vũ trụ là tướng biểu hiện của tâm hồn" nên được hiểu thế nào qua hình ảnh sóng và biển?

• Hướng dẫn: Thầy nói "vũ trụ là tâm hồn, tâm hồn là vũ trụ. Giống như sóng là biển, biển là sóng; vì sóng không rời biển, biển không rời sóng, đồng một thể là nước". Vũ trụ không phải một thế giới đứng ngoài tâm hồn, mà là cái tướng mà Tánh đang biểu hiện. Hiểu vậy thì mọi cảnh mình gặp đều không phải là "kẻ lạ" đối đầu với mình.
• Quán chiếu: Khi nhìn một cảnh mình ghét (đường kẹt xe, căn phòng bừa bộn), mình thử nhớ: đây là con sóng trên cùng biển với mình.
• Nguồn: Tánh Không Là Gì?

5. Vì sao cái không có cấu tạo lại được gọi là "Như Lai" và là "sự tự nhiên"?

• Hướng dẫn: Vì không có cấu tạo nên không ai đẻ ra nó; không ai đẻ ra nên nó sẵn có; sẵn có nên "không từ đâu đến cũng chẳng đi về đâu", gọi là Như Lai. Thầy cũng nói sự tự nhiên là "sự sẵn có", không có nguyên nhân sinh ra, vì chẳng ai sinh ra được cái không có cấu tạo. Tên gọi Như Lai vì vậy nói về tính chất sẵn có, không phải về một nhân vật ở xa.
• Quán chiếu: Mình tự hỏi: có điều gì trong mình mà mình chưa từng "tạo ra" nhưng lúc nào cũng có mặt?
• Nguồn: Tánh Không Là Gì? · Vì sao sống không còn quan điểm thiện ác lại là sống tự nhiên?

6. Vì sao Thầy khẳng định Tánh Không là bất tử, và "chết là khởi đầu của sinh thì ta đã chết bao giờ?" nghĩa là gì?

• Hướng dẫn: Vì không cấu tạo là tính chất của Tánh Không nên "chẳng ai, chẳng gì có thể hủy diệt được", chẳng ai đẻ ra được, cũng chẳng ai nắm bắt, sở hữu được. Mọi sự vật liên quan nhau và luôn biến đổi, nên cái chết chỉ là khởi đầu của sự sinh, là minh chứng cho sự biến đổi. Ta biến đổi qua muôn vàn hình tướng trong vô lượng kiếp "mà ta chưa chết bao giờ".
• Quán chiếu: Khi nỗi sợ chết hay sợ bệnh khởi lên, mình thử đặt câu hỏi của Thầy vào đó: cái gì trong mình có thể thật sự chết?
• Nguồn: Tánh Không và Bát Nhã Tâm Kinh

7. "Bất tử mà biến đổi – Phật là biến đổi" khác với niềm tin vào một linh hồn cố định trường tồn ở chỗ nào?

• Hướng dẫn: Thầy không nói có một cái gì đứng yên mãi mãi; Thầy nói "ta bất tử mà biến đổi". Sự bất tử ở đây chính là sự biến đổi không ngừng, không có điểm trụ để nắm. Tin vào một linh hồn cố định là lại dựng một cái tôi bất biến để bám vào, trái với tính chất Tánh Không.
• Quán chiếu: Mình nhìn lại mình mười năm trước và hôm nay: cái gì đã đổi, và mình có đang cố giữ một hình ảnh "mình là người như thế" không?
• Nguồn: Tánh Không và Bát Nhã Tâm Kinh

8. Vì sao nhìn vào một chiếc lá lại thấy cả vũ trụ thể tánh đang vận hành, và từ đó "tất cả các pháp là bình đẳng"?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ: để có chiếc lá phải có cây, đất, nước, mặt trời, thiên hà và cả vũ trụ; nhìn một hạt cát, một loài, một ý nghĩ cũng vậy. Vì nhìn bất cứ pháp nào cũng thấy tất cả pháp vận hành trong một pháp, nên "không pháp nào hơn pháp nào". Biến đổi bao trùm tất cả, mà Tánh Không là tánh biến đổi, nên Tánh Không bao trùm.
• Quán chiếu: Hôm nay chọn một vật nhỏ trong nhà (chén cơm, cây bút), ngồi yên vài phút lần theo những gì phải có để nó có mặt.
• Nguồn: Tánh Không và Bát Nhã Tâm Kinh

9. Thầy nói "suy nghĩ tư tưởng chính là Pháp"; vậy nhìn vào suy nghĩ của chính mình thì thấy được gì?

• Hướng dẫn: Thầy liệt kê: nhìn vào tư tưởng của chúng sanh, nhìn vào suy nghĩ của chính ta, cũng thấy toàn bộ vũ trụ thể tánh đang vận hành. Suy nghĩ không phải thứ rác cần vứt đi để tìm "Pháp thật" ở chỗ khác; nó cũng là một pháp mang cả thể tánh. Điều cần là không bị nó dắt đi, chứ không phải khinh chê nó.
• Quán chiếu: Khi một ý nghĩ lo âu cứ lặp lại, mình thử nhìn nó như một pháp đang vận hành thay vì một kẻ thù phải đuổi.
• Nguồn: Tánh Không và Bát Nhã Tâm Kinh

10. Tánh Không khác với "cảnh giới Không" mà người ngồi thiền hay gặp (thanh tịnh, rỗng lặng, thấy mình là hư không) ở chỗ nào?

• Hướng dẫn: Thầy nói cảnh giới Không là những trạng thái người tu nhập vào cảm giác thanh tịnh, rỗng lặng, kể cả Niết Bàn Tự Tánh, mà những cảnh giới ấy "vẫn chỉ thuộc về phần tánh Sắc". Tánh Không "không đơn giản là cảnh giới hay trạng thái, mà là sự bao trùm mọi cảnh giới, mọi diễn biến thế gian". Trụ vào một cảnh Không là còn tâm trụ, còn phân chia.
• Quán chiếu: Nếu mình từng có một buổi thiền rất yên rồi mong được lặp lại, mình thử hỏi: mình đang tìm Tánh Không hay đang bám vào một cảnh dễ chịu?
• Nguồn: Tánh Không Là Trung Đạo

11. Vì sao Thầy nói "Không tham sân si ích kỷ là Tánh Không" khi nói về pháp hành cho chúng sanh?

• Hướng dẫn: Thầy giải thích chúng sanh tự nhốt mình vào ích kỷ cá nhân; ích kỷ sinh quyền lợi, quyền lợi không thỏa thì khổ, khổ lại sinh tham sân si trói chặt hơn. Ích kỷ là nhận thức khiến chủ thể "tách rời ra khỏi sự liên quan với tất cả", mất nhận thức bao trùm. Nên về phương diện hành, để Tánh Không sẵn có hiển lộ thì phải không tham sân si ích kỷ nữa.
• Quán chiếu: Tối nay mình nhìn lại một lần nổi giận trong ngày và tìm xem quyền lợi nào của cái tôi riêng đã bị chạm vào.
• Nguồn: Tánh Không và Bát Nhã Tâm Kinh

12. Khi gặp phá sản, tai nạn hay bị người hãm hại, người sống ích kỷ và người thấy sự bao trùm sẽ khác nhau thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy tả người cho rằng mình chỉ là một sinh vật độc lập, sống cho riêng mình; khi tai họa đến thì đau khổ tột cùng, đổ tội hoàn cảnh, oán kẻ hại mình, dằn vặt bản thân. Nếu không bị ích kỷ chi phối, người ấy sẽ thấy sự bình đẳng bao trùm, thấy "bức tranh vận hành công bằng của nhân quả", và thấy tất cả là sinh diệt của ý niệm nên có thể quyết định không chạy theo tư tưởng.
• Quán chiếu: Nhớ lại một lần mình bị thiệt, mình đã đổ tội cho ai, và nếu nhìn bằng nhân quả công bằng thì cơn oán ấy còn đứng được không?
• Nguồn: Tánh Không và Bát Nhã Tâm Kinh

13. Vì sao muốn thấy Tánh Không thì không thể tưởng tượng ra Tánh Không?

• Hướng dẫn: Thầy dạy: phải thấy rõ điều gì khiến Tánh Không sẵn có không thể hiển lộ, đó là tâm ích kỷ, phản ứng tham sân si, và những thói quen bị tư tưởng sai lệch chi phối. Tưởng tượng ra một Tánh Không đẹp đẽ chỉ là thêm một ý niệm để bám. Ta vẫn sống với tư tưởng mà không diệt tưởng, chỉ không trụ, không dính mắc vào tưởng; luyện như thế là Chánh thiền.
• Quán chiếu: Thay vì hình dung Tánh Không, hôm nay mình chỉ ghi nhận một thói quen phản ứng đã che nó, rồi thử không chạy theo thói quen ấy một lần.
• Nguồn: Tánh Không và Bát Nhã Tâm Kinh

14. Nếu hiểu được lý Tánh Không rồi, vì sao vẫn phải lễ lạy sám hối, tụng kinh niệm Phật, thiền đại định?

• Hướng dẫn: Khi trả lời "làm thế nào để không tham sân si ích kỷ", Thầy nêu: lễ lạy sám hối, tụng kinh niệm Phật, thiền đại định, bắt buộc thuộc bài Tánh Không, và lấy Tánh Không làm nền để bước vào Đức hạnh Ba La Mật. Lý và hành đi cùng nhau: hiểu lý mà không hành thì lý chỉ nằm trong tư tưởng; hành mà không có lý thì dễ lệch. Thầy còn nói không thuộc và hiểu bài này thì mọi thực hành đều lệch hướng.
• Quán chiếu: Mình xem lại tuần qua: phần hiểu lý và phần thực hành hằng ngày của mình đang cân nhau hay lệch hẳn về một bên?
• Nguồn: Tánh Không và Bát Nhã Tâm Kinh

2. Hai Tánh, chữ "Vô" và Vô Hữu

15. Thầy chia Tánh thành hai: Tự Tánh Như Lai và Chân Tánh. Mỗi Tánh là gì?

• Hướng dẫn: Tự Tánh Như Lai "chính là cái Biết không có cấu tạo nhưng vẫn tồn tại", là con người thật, là tâm hồn. Chân Tánh "chính là hư không và ánh sáng Vô Lượng Quang sẵn có", ánh sáng không tách rời hư không. Một bên là cái biết có tình cảm, suy nghĩ; một bên là ánh sáng và hư không, và vũ trụ được tạo ra từ sự kết hợp của hai bên.
• Quán chiếu: Khi nhìn bầu trời hôm nay, mình thử nhận ra hai điều cùng lúc: khoảng không và ánh sáng bên ngoài, và cái biết không hình dạng đang nhìn chúng.
• Nguồn: Tánh Không Là Gì?

16. Chữ "Vô" trong Đạo Phật, theo Thầy, có nghĩa là gì, và vì sao hiểu "Vô" là "không có" sẽ dẫn đến sai lầm?

• Hướng dẫn: Thầy nói "chữ Vô trong Đạo Phật là vừa có lại vừa không", như Vô Lượng Quang là ánh sáng không cùng tận vừa có lại vừa không. Vô là biểu tượng của Bát Nhã "Sắc tức thị Không": không có tuyệt đối Có, cũng không có tuyệt đối Không, vì trong Có đã có Không, trong Không đã sẵn Có. Hiểu Vô là "không có" thì mọi chữ Vô tướng, Vô ngã, Vô ngại đều thành phủ định và người học sẽ chối bỏ đời sống.
• Quán chiếu: Mình thử đọc lại ba chữ Vô ngã, Vô tướng, Vô ngại theo nghĩa "vừa có vừa không" và xem cách hiểu cũ của mình đã đổi thế nào.
• Nguồn: Tánh Không Là Gì? · Vô Tướng Là Gì?

17. Vì sao Tự Tánh Như Lai "vừa sở hữu vừa không sở hữu" ánh sáng Vô Lượng, và chân lý ấy được gọi là gì?

• Hướng dẫn: Tự Tánh không có cấu tạo nên đồng như hư không, mà hư không không tách rời Vô Lượng Quang, nên đồng một thể với ánh sáng. Nhưng đã không có cấu tạo thì không thể sở hữu điều gì, nên không sở hữu Vô Lượng Quang; vậy mà do đồng một thể "lại đã chính là sở hữu". Thầy gọi chân lý ấy là Vô Hữu.
• Quán chiếu: Với một người thân, mình thử quán: mình gắn bó sâu với họ như đồng một thể, mà mình không hề sở hữu họ.
• Nguồn: Tánh Không Là Gì?

18. Vì sao Thầy nói Vô Hữu vượt qua cả khái niệm Nhất Nguyên lẫn Nhị Nguyên?

• Hướng dẫn: Thầy lập luận: nói hai Tánh là một thì không đúng, vì chúng đang không sở hữu nhau; nói chúng là hai cũng không đúng, vì chúng đang đồng một thể. Cho nên cả "một" lẫn "hai" đều là khái niệm của tư tưởng áp lên sự thật. Người học không cần chọn một phe triết lý, mà cần thấy chỗ mọi khái niệm đều không đủ.
• Quán chiếu: Khi mình muốn kết luận dứt khoát "hai người này là một phe" hay "hoàn toàn khác nhau", thử để câu "không một không hai" nằm yên trong tâm.
• Nguồn: Tánh Không Là Gì?

19. Thầy nói Chân Tánh là "tưởng chung" của tất cả chúng sanh, Tự Tánh là "tưởng riêng" của mỗi chúng sanh. Điều đó giúp mình hiểu gì về mối liên hệ giữa mình và thế giới?

• Hướng dẫn: Chân Tánh (ánh sáng, hư không) là nền chung mà mọi chúng sanh cùng sống trong đó; Tự Tánh (ý niệm, tình cảm không cấu tạo) là phần riêng của mỗi người. Vì Tự Tánh không có cấu tạo nên đồng thể với Chân Tánh, mà lại không sở hữu được hư không nên "luôn khách quan", đồng thể mà không sở hữu. Thế giới vừa là của chung, vừa được mỗi người cảm nhận theo tưởng riêng.
• Quán chiếu: Trong một cuộc tranh luận, mình thử nhận ra: cùng một cảnh chung, mà mỗi bên đang sống trong tưởng riêng của mình.
• Nguồn: Tánh Không và Bát Nhã Tâm Kinh

20. Vì sao Như Lai "dùng tưởng để nắm bắt tưởng", và điều này nối với lời "Ý dẫn đầu tất cả các pháp" thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy giảng: vì Như Lai không có cấu tạo để sở hữu và nắm bắt, nên phát sinh khao khát được nắm bắt; khao khát tác động vào niệm tưởng, vận hành mối quan hệ vô hữu giữa tưởng chung và tưởng riêng, tạo nên vũ trụ vạn hữu. Vì vậy chư Phật đều nói "Ý dẫn đầu tất cả các pháp". Nhưng tưởng thì không có thật, nên cuối cùng vẫn là "chẳng thể nắm bắt được điều gì".
• Quán chiếu: Khi mình cố nắm chặt một kế hoạch hay một người, mình thử nhận ra đó là khao khát nắm bắt đang dùng tưởng để giữ tưởng.
• Nguồn: Tánh Không và Bát Nhã Tâm Kinh · Bài pháp quả táo của Phật Thầy Quán Thế Âm

21. Qua câu chuyện Phật Thầy Quán Thế Âm bón thức ăn, "vô ngại" nên được hiểu thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy đáp Phật Thầy: "Vô là vừa có vừa không, Ngại là sự ngăn ngại bế tắc... Vô ngại là ngại mà không ngại, nghĩa là thấy ngăn ngại mà chấp nhận ngăn ngại để sống." Phật Thầy liền cho Thầy ăn món Thầy sợ nhất để thấy trạng thái "ăn thì ngại, nhưng vẫn phải ăn cho không ngại". Lần sau Thầy đáp "không còn khái niệm là vô ngại", thấy "trôi chảy". Vô ngại không phải là không còn gì cản trở, mà là sống được với cái cản trở đến chỗ không còn khái niệm.
• Quán chiếu: Hôm nay có một việc mình ngại làm nhưng cần làm, mình làm nó mà không kể lể, và để ý lúc cái ngại tự tan.
• Nguồn: Sự thông tỏ và Vô ngại

22. Vì sao Thầy nói "sự thông tỏ chính là sự không thấy rõ"?

• Hướng dẫn: Thầy giải thích: vì không thấy rõ nên bế tắc, bế tắc rồi mới hiểu được thông tỏ, nên không thể thông tỏ mà phủ định sự không thấy rõ. Nếu thông tỏ mà phủ định cái không rõ thì "đang trong cực đoan của thấy rõ", lạc vào khái niệm của tư tưởng. Đây cũng là chữ Vô: thông tỏ ôm luôn cả chỗ chưa thông.
• Quán chiếu: Có điều gì trong giáo lý mình chưa hiểu mà đang cố làm như đã hiểu? Mình thử thành thật nhận chỗ bế tắc ấy.
• Nguồn: Sự thông tỏ và Vô ngại

23. "Chấp nhận ngăn ngại để sống" khác với việc cắn răng chịu đựng ở chỗ nào?

• Hướng dẫn: Trong câu chuyện, Thầy không được bỏ món ăn mình sợ, cũng không cần giả vờ thích; Thầy nhai nó, thấy ngại, rồi đến chỗ trôi chảy không còn khái niệm. Cắn răng chịu đựng là vẫn giữ nguyên sự chống đối bên trong, chỉ nén lại. Vô ngại là cái ngại được sống qua cho đến khi không còn là vật cản trong tâm.
• Quán chiếu: Khi phải ở cạnh một người mình khó chịu, mình tự hỏi: mình đang nén lại để chịu, hay đang thật sự để cái khó chịu đi qua?
• Nguồn: Sự thông tỏ và Vô ngại

24. Lần đầu Thầy đáp vô ngại là "chấp nhận ngăn ngại để sống", lần sau đáp "không còn khái niệm là vô ngại" và thấy "trôi chảy". Hai câu đáp ấy cho thấy bước chuyển nào?

• Hướng dẫn: Câu đáp đầu còn thấy có cái ngại và có mình đang chấp nhận nó, nên Phật Thầy bảo Thầy "ăn thì ngại nhưng vẫn phải ăn cho không ngại" và bón thêm món khác. Đến câu đáp sau, cái ngại không còn đứng thành một khái niệm để đối đầu, nên sự việc thành trôi chảy; Thầy nói trôi chảy là sự thông tỏ cho chân lý vô ngại. Như câu mở bài: cực đoan trong khái niệm thì mãi lạc trong tư tưởng, còn không bị khái niệm cầm giữ thì mới sống trong sự thật. Thầy kể lại chuyện rất đời thường này để người học thấy sự sống động của chư Phật: bài học vô ngại được dạy ngay trong miếng ăn mình sợ nhất.
• Quán chiếu: Có việc gì hôm nay mình buộc phải "nuốt" mà vẫn nhăn mặt? Mình đang ngại chính việc ấy, hay ngại cái khái niệm mình dựng lên về nó?
• Nguồn: Sự thông tỏ và Vô ngại

25. Thầy nói "Có là tướng của Không, Không là thật tướng của Có". Tánh Có và Tánh Không liên hệ với nhau thế nào?

• Hướng dẫn: Trên phương diện Tánh Không thì vượt qua mọi đối đãi, định nghĩa, khái niệm; trên phương diện Tánh Có thì thị hiện đủ mọi đối đãi, định nghĩa, thái cực. Hai mặt ấy đồng một thể không tách rời, nghĩa là vạn pháp "không có cấu tạo nhưng vẫn tồn tại", tạo nên thể tánh Như Lai bất tử tròn đầy. Có và Không không phải hai thế giới để chọn một.
• Quán chiếu: Khi mình đang bị cuốn vào một chuyện "có" rất cụ thể (tiền, lời chê), thử nhớ rằng chính nó là tướng của cái không cấu tạo.
• Nguồn: Mục đích của giáo lý Bát Nhã

26. Vì sao Thầy nói móc nối giữa Không và Có chính là sự sống, và nối điều đó với danh hiệu A Di Đà Phật?

• Hướng dẫn: Thầy dạy chỗ của Không là chỗ bất tử, không đáy, dung hòa mọi đối cực của Có, khiến mọi biến đổi của Có cũng trở thành bất tử. Móc nối giữa Không và Có là sự sống, tạo nên vòng hào quang liên kết tất cả gọi là Vô Lượng Quang, Vô Lượng Phật, Vô Lượng Thọ, Vô Lượng Công Đức, tức A Di Đà Phật. Niệm danh hiệu ấy vì vậy là nhớ đến chính sự sống vừa có vừa không đang liên kết mọi thứ.
• Quán chiếu: Lần niệm "A Di Đà Phật" kế tiếp, mình thử để ý đến sự sống đang chảy qua hơi thở, thay vì chỉ lặp âm thanh.
• Nguồn: Mục đích của giáo lý Bát Nhã

27. Quá khứ, hiện tại, tương lai có thật hay không, và vì sao Thầy nói thời gian là "vừa có vừa không"?

• Hướng dẫn: Thầy lập luận: quá khứ đã qua không lấy lại được; hiện tại không đứng yên được, vừa gọi là hiện tại đã thành quá khứ; tương lai chưa đến. Vậy mà ta vẫn luôn thấy có quá khứ, hiện tại, tương lai. Dưới con mắt trí tuệ, thời gian và thế giới là vừa có vừa không, và trong Trí Tuệ Bát Nhã Thầy còn nói thời gian phản ánh mối tương quan Vô Hữu giữa Chân Tánh và Tự Tánh.
• Quán chiếu: Khi một ký ức cũ làm mình đau, mình tự hỏi: quá khứ ấy đang ở đâu, ngoài ý niệm đang hiện lên lúc này?
• Nguồn: Thời gian và thế giới là có hay là không? · Trí Tuệ Bát Nhã

3. Ba lớp Bát Nhã và mục đích của Bát Nhã

28. Vì sao Thầy tuyệt đối không cho người học xem trí tuệ Bát Nhã là triết học?

• Hướng dẫn: Thầy nói Bát Nhã "là lời mô tả lại chân lý, tức mô tả lại sự thật", còn triết học chỉ tìm được "những mô phỏng" và người tôn thờ triết học vẫn là "con rối của Luân Hồi". Trong bài Mục đích của giáo lý Bát Nhã, Thầy nói thêm Bát Nhã Tâm Kinh là phương pháp thực hành, là pháp thiền, và ai dùng nó để tranh đấu hơn thua là đang phỉ báng Phật. Học Bát Nhã để sống, không phải để có thêm một hệ lý luận.
• Quán chiếu: Sau khi đọc một bài pháp khó, mình tự hỏi: mình muốn đem nó ra nói với người khác, hay đem nó vào cách mình phản ứng hôm nay?
• Nguồn: Trí Tuệ Bát Nhã · Mục đích của giáo lý Bát Nhã

29. Theo Thầy, vũ trụ được tạo thành bởi bốn chất liệu nào?

• Hướng dẫn: Thầy nêu: Hư không vô tận, Ánh sáng vô lượng, Tình cảm hỗn độn, Ý niệm mê lầm. Ánh sáng và hư không đồng một thể gọi là Chân Tánh; tình cảm và ý niệm thuộc về Tự Tánh Như Lai. Khi tình cảm hỗn độn và ý niệm mê lầm về đối tượng kết hợp với hư không và ánh sáng thì thành các cung cõi của vũ trụ. Nghĩa là thế giới mình sống có một phần do chính tình cảm và ý niệm của mình dựng nên.
• Quán chiếu: Mình nhìn một ngày vừa qua và tìm một "cõi" nhỏ mà tình cảm và ý niệm của mình đã dựng lên (một nỗi giận, một mối nghi).
• Nguồn: Trí Tuệ Bát Nhã

30. Lớp Bát Nhã thứ nhất "Sắc tức thị Không" hiện ra ở cả Chân Tánh lẫn Tự Tánh như thế nào?

• Hướng dẫn: Ở Chân Tánh, ánh sáng là Sắc, hư không là Không, và ánh sáng chính là hư không, hư không chính là ánh sáng. Ở Tự Tánh, tâm hồn không có cấu tạo nên gọi là Không, còn cái có nhận biết, tình cảm, suy nghĩ thì gọi là Sắc. Cả hai đều là lớp thứ nhất: Sắc chính là Không, cả bên ngoài lẫn bên trong.
• Quán chiếu: Khi một ý nghĩ khởi lên, mình thử thấy cùng lúc: nó đang có (Sắc) và nó không có cấu tạo nào (Không).
• Nguồn: Trí Tuệ Bát Nhã

31. Vì sao Thầy nói vừa "Sắc bất dị Không" (Sắc không phải là Không) vừa "Sắc tức thị Không" (Sắc chính là Không) mà không mâu thuẫn?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ: ta thấy rõ ánh sáng là ánh sáng, hư không là hư không, nên nói Sắc không phải là Không; nhưng cũng thấy rõ chúng đồng một thể biến đổi nhau, nên nói Sắc chính là Không. Với tâm hồn cũng vậy: ta không có cấu tạo mà vẫn có suy nghĩ, tình cảm, và mọi ý niệm, cảm xúc đều không có cấu tạo. "Rất khác nhau nhưng lại đồng một thể biến đổi."
• Quán chiếu: Mình và người mình giận: rõ ràng là hai người khác nhau, mà cũng đồng một thể biến đổi. Mình thử giữ cả hai cái thấy ấy trong một lúc.
• Nguồn: Tánh Không và Bát Nhã Tâm Kinh

32. Vì sao Thầy nói Năm Uẩn tuy năm mà lại chính là một?

• Hướng dẫn: Thầy dùng chữ "Sắc" như cách gọi chung cho Năm Uẩn (Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức), vì "tuy 5 nhưng lại chính là 1, do tính tương thuộc của chúng". Thân, cảm giác, ý niệm, hành động và ký ức không đứng riêng, cái này khởi thì kéo cả những cái kia. Thấy chúng là một thì mới không đi chữa riêng từng mảnh mà bỏ sót gốc.
• Quán chiếu: Lần tới khi đau một chỗ trên thân, mình thử để ý cảm giác, ý nghĩ, hành động và ký ức đi kèm nó khởi lên cùng lúc thế nào.
• Nguồn: Trí Tuệ Bát Nhã

33. Lớp Bát Nhã thứ hai "Sắc sắc Không không" nói lên điều gì, và câu "Nhân Pháp Ngã Vô Hữu" có nghĩa là gì?

• Hướng dẫn: Gom Chân Tánh và Tự Tánh lại, vì đều là Tánh Không nên đồng một thể; nhưng đồng thể mà không sở hữu lẫn nhau, vì không có cấu tạo thì không thể sở hữu. Đó là lớp thứ hai "Sắc sắc Không không". Phật Thầy Quán Thế Âm khai thị "Nhân Pháp Ngã Vô Hữu": cốt lõi của các pháp là Tự Tánh Như Lai và Vũ trụ vừa sở hữu vừa không sở hữu lẫn nhau.
• Quán chiếu: Với căn nhà, công việc của mình, mình thử sống một ngày với thái độ "đồng một thể mà không sở hữu".
• Nguồn: Trí Tuệ Bát Nhã

34. Thầy tả chuỗi cô đơn, khao khát, sợ hãi, chạy trốn, đau khổ như thế nào trong lớp Bát Nhã thứ ba, và chuỗi ấy có đang chạy trong đời mình không?

• Hướng dẫn: Trong sự thật tận cùng chỉ thấy có một mình Ta, vì cho là một mình nên sinh ý niệm mê lầm đi tìm đối tượng khác; tìm không thấy sinh cô đơn, cô đơn không thỏa sinh khao khát, khao khát không thỏa sinh sợ hãi, sợ hãi sinh chạy trốn, chạy trốn sinh đau khổ. Tình cảm hỗn độn, ý niệm mê lầm cùng hư không và ánh sáng tạo nên các cung cõi. Vì vũ trụ sinh ra từ "Sắc sắc Không không" nên vũ trụ cũng vừa có vừa không, đó là lớp thứ ba.
• Quán chiếu: Lần tới khi thấy trống trải, mình theo dõi xem cô đơn đang kéo mình sang khao khát hay chạy trốn nào (điện thoại, đồ ăn, một cuộc gọi).
• Nguồn: Trí Tuệ Bát Nhã

35. Vì sao Thầy và chư Phật nói "các con đang sống trong Niết Bàn mà không biết"?

• Hướng dẫn: Vũ trụ và tâm hồn có cùng một lúc, tạo thành Thể Tánh Như Lai Tạng, còn gọi là Bản Tâm Vi Diệu Viên Mãn Tròn Đầy, "không thừa không thiếu, không thêm không bớt, không tăng không giảm". Niết Bàn không phải một nơi phải đi tới, vì cái thể tròn đầy ấy đang là chính đời sống này. Không biết là do bị ý niệm mê lầm che mất.
• Quán chiếu: Giữa một việc rất tầm thường hôm nay (rửa chén, chờ xe), mình dừng lại một hơi thở và tự hỏi: có gì thiếu ngay chỗ này không?
• Nguồn: Trí Tuệ Bát Nhã

36. Vì sao Thầy nói Thể Tánh Như Lai Tạng là "bất khả thuyết"?

• Hướng dẫn: Vì nó vừa có vừa không: nếu nói nó là Thể Tánh Như Lai Tạng thì chẳng phải, vì nó đang là Không; nếu không nói nó là Thể Tánh Như Lai Tạng thì cũng chẳng phải, vì nó đang là Có. Mọi lời diễn tả chỉ là ngón tay chỉ trăng. Thầy nói thuyết đến đâu cũng chưa đủ, và thuyết quá sức người nghe thì chỉ như "bón thêm thuốc độc".
• Quán chiếu: Mình để ý khi nào mình vội đóng khung một trải nghiệm tâm linh bằng lời, và thử để nó không cần tên một lúc.
• Nguồn: Trí Tuệ Bát Nhã

37. Công dụng của Bát Nhã Tâm Kinh, theo Thầy, là gì?

• Hướng dẫn: Thầy nói công dụng của Bát Nhã Tâm Kinh là "dạy các con không sa đọa vào những cực đoan của tư tưởng sống, thoát khỏi sự tự đày đọa và thù hận". Lời Bát Nhã là lời nhắc về sự tròn đầy của chân lý. Người học chỉ được xem nó là "lời nhắc các con thoát khỏi mọi cực đoan, chấp nhận tất cả, không còn thiên lệch".
• Quán chiếu: Có một mối thù hận hay một sự tự trách nào mình đang giữ? Mình thử xem nó dựa trên một cái nhìn cực đoan nào.
• Nguồn: Mục đích của giáo lý Bát Nhã

38. Vì sao Thầy nói Bát Nhã Tâm Kinh không chỉ là lời mô tả chân lý mà còn là "pháp thiền vô cùng cao cấp"?

• Hướng dẫn: Thầy gọi Bát Nhã Tâm Kinh là "một bí kíp" vì toàn bộ kinh là phương pháp thực hành, là pháp thiền. Điều này sau được Thầy triển khai trong loạt Pháp giải thoát, qua câu "hành thâm Bát Nhã Ba La Mật Đa... chiếu kiến ngũ uẩn giai không". Đọc kinh mà chỉ lấy ý nghĩa để hiểu thì mới được một nửa; phần còn lại là đem nó vào từng lúc đối cảnh.
• Quán chiếu: Mình chọn một câu trong Bát Nhã Tâm Kinh và mang nó theo như một lời chánh niệm trong một ngày, thay vì chỉ tụng.
• Nguồn: Mục đích của giáo lý Bát Nhã

39. Vì sao Thầy dặn người học không được đem Bát Nhã ra thuyết cho người khác hay dùng để tranh hơn thua?

• Hướng dẫn: Thầy nói Bát Nhã "chỉ dành cho Phật"; không phải Phật mà thuyết thì thành đại vọng ngữ, thành kẻ đạo đức giả tự hủy hoại mình. Kẻ dùng lý Bát Nhã để tranh đấu cao thấp là đang phỉ báng Phật. Lý Không mà dùng để thắng người khác thì chính nó đã thành một cực đoan của tư tưởng.
• Quán chiếu: Mình có lần nào dùng chữ "tất cả là Không" để gạt ý kiến người khác hay né một trách nhiệm không? Thử nhớ lại và thành thật với mình.
• Nguồn: Mục đích của giáo lý Bát Nhã

40. "Vô Vi trong Hữu Vi" và "Hữu Vi trong Vô Vi" là gì trong đời sống hằng ngày?

• Hướng dẫn: Vô Vi trong Hữu Vi là sống giữa cuộc đời với thái độ thong dong tự tại trong mọi thuận cảnh, nghịch cảnh, vì nhận thức rõ mình là sự biến đổi, không trụ vào đâu, bao trùm mà không dính mắc. Hữu Vi trong Vô Vi là ngay trong thái độ thong dong ấy vẫn biết rõ hữu vi là ý niệm biến đổi sinh diệt, chính là Phật Tánh, chính là ta. Thầy nói: "Ta vẫn sống trong tưởng... ta chẳng thoát đi đâu cả."
• Quán chiếu: Trong một việc bận rộn hôm nay, mình thử giữ một góc thong dong bên trong mà vẫn làm việc hết lòng.
• Nguồn: Tánh Không và Bát Nhã Tâm Kinh

41. Vì sao Thầy phê phán những người muốn trốn vĩnh viễn khỏi pháp hữu vi vì cho rằng hữu vi là khổ còn vô vi là hết khổ?

• Hướng dẫn: Thầy dạy "Hữu vi là tướng biểu hiện của Vô vi, Vô vi là thật tướng của Hữu vi", hai bên chưa bao giờ tách rời, nên "Hữu vi mà Vô vi, Vô vi mà Hữu vi". Kẻ tách rời hai bên để trốn khổ không hiểu rằng "Vô vi thì cũng vẫn có Khổ", cuối cùng lạc vào sự giả dối của việc chạy trốn chân lý Khổ. Cái kết nối hữu vi và vô vi chính là sự sống.
• Quán chiếu: Mình có đang dùng việc tu tập như một nơi trốn khỏi gia đình, công việc không? Thử nhìn thẳng vào điều đó.
• Nguồn: Vì sao sống không còn quan điểm thiện ác lại là sống tự nhiên?

4. Vô tướng

42. Vì sao Thầy nói "vô tướng" không phải là "không có tướng"?

• Hướng dẫn: Vì chữ Vô là biểu tượng của Bát Nhã "Sắc tức thị Không": vừa có vừa không, sẵn trong nhau, chuyển hóa nhau. Nên theo nghĩa đen, vô tướng là "vừa có tướng vừa không có tướng", và "vô tướng là tướng biến đổi". Hiểu vô tướng là không có tướng thì sẽ chối bỏ hình tướng, rồi phỉ báng cả những gì chư Tổ đã dạy.
• Quán chiếu: Mình nhìn gương mặt mình trong gương và tự hỏi: tướng này có không? Có. Nó có đứng yên không? Không.
• Nguồn: Vô Tướng Là Gì?

43. Vì sao "không có tuyệt đối Có, cũng không có tuyệt đối Không"?

• Hướng dẫn: Thầy nói vì trong Có đã có Không, trong Không đã sẵn Có; chúng tương thuộc nhau và biến đổi tạo nên thể tánh Như Lai Tạng. Mọi sự vật, kể cả tâm hồn, luôn phụ thuộc nhau, chuyển hóa nhau, tiêu hóa nhau, sinh ra nhau. Nên dù tướng hữu vi hay vô vi, có tướng hay không tướng, cũng đều biến đổi.
• Quán chiếu: Có một chuyện mình tin là "chắc chắn mãi như thế" (một mối quan hệ, một nỗi khổ)? Mình thử tìm trong đó mầm của sự đổi khác.
• Nguồn: Vô Tướng Là Gì?

44. Câu "Phàm sở hữu tướng giai thị hư vọng" trong Kinh Kim Cương được Thầy giải thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy giải: trên đời này tất cả các tướng đều luôn biến đổi, không có thật tướng cố định, "thật tướng chính là tướng biến đổi". Hư vọng không có nghĩa các tướng không có mặt, mà là không có tướng nào đứng yên để nắm lấy. Nếu tưởng rằng có thể xác định chắc chắn một tướng thì "về bản chất Ta đang lừa chính Ta".
• Quán chiếu: Hôm nay khi mình đánh giá một người ("người này là loại như thế"), thử nhớ rằng mình đang đóng khung một tướng đang biến đổi.
• Nguồn: Vô Tướng Là Gì?

45. "Nếu thấy các tướng chẳng phải tướng tức thấy Như Lai" – thấy như thế nào thì gọi là thấy Như Lai?

• Hướng dẫn: Thầy nói bản chất cái "Ta là" chính là sự biến đổi vô tận bao trùm tất cả, và sự biến đổi là bất tử. Thấy các tướng chẳng phải tướng là thấy tướng nào cũng đang biến đổi, không có tướng cố định; thấy được như thế là thấy Như Lai. Chư Phật thiên biến vạn hóa và bất tử vì đã chấp nhận và hòa nhập trọn vẹn với sự thật biến đổi.
• Quán chiếu: Khi nhìn một người thân đã già đi, mình thử thấy trong gương mặt ấy không phải một tướng mất mát, mà là dòng biến đổi chưa từng dừng.
• Nguồn: Vô Tướng Là Gì?

46. Vì sao chúng sanh không chấp nhận được sự biến đổi?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ: chúng sanh khao khát mọi thứ sẽ không bao giờ thay đổi, vì bị tham sân si ích kỷ chi phối, nên luôn muốn níu giữ những gì xảy đến. Níu giữ cái đang đổi thì khổ là chắc chắn. Chỗ cần soi là cái muốn níu, không phải sự biến đổi.
• Quán chiếu: Khi con cái lớn lên và rời xa, khi sức khỏe mình giảm, mình để ý cái tâm muốn giữ nguyên và gọi đúng tên nó.
• Nguồn: Vô Tướng Là Gì?

47. Vì sao Thầy nói "hòa nhập với biến đổi là đức hạnh và định lực của Phật", chứ không chỉ là một hiểu biết?

• Hướng dẫn: Thầy dạy để vô tướng được, hành giả phải chấp nhận hòa nhập được với biến đổi; chấp nhận được là tỉnh giác, vì không còn trói buộc vào tham sân si ích kỷ, Phật tánh không bị nhốt trong ý niệm danh tướng. Hiểu rằng mọi thứ vô thường thì dễ; khi mất một thứ quý mà tâm không níu mới là định lực. Nên vô tướng là tướng của tự do tự tại, là đức hạnh phải rèn.
• Quán chiếu: Lần tới khi một kế hoạch bị đổ vỡ, mình đo định lực của mình bằng việc mình mất bao lâu để thôi chống lại sự thay đổi.
• Nguồn: Vô Tướng Là Gì?

48. Khi mất một chức danh, một vai trò hay một danh tiếng, mình đang tự lừa mình ở chỗ nào?

• Hướng dẫn: Thầy nói chúng sanh "vẫn đang lừa chính mình rằng họ chắc chắn họ là một ai đó", rồi chết và trôi lăn trong đau khổ. Cái "ai đó" ấy là một tướng được dựng lên và tưởng là cố định. Khi vai trò mất đi mà mình thấy như mất chính mình, đó là dấu hiệu mình đã lấy một tướng biến đổi làm cái tôi.
• Quán chiếu: Mình viết ra ba danh xưng mình quý nhất (nghề nghiệp, vai trò trong gia đình, hình ảnh trong mắt người khác) và tự hỏi: nếu mất cả ba, mình là ai?
• Nguồn: Vô Tướng Là Gì?

49. Vì sao hiểu thuật ngữ nhà Phật theo nghĩa đen một cách vội vàng lại dễ dẫn đến phỉ báng?

• Hướng dẫn: Thầy viết bài Vô tướng vì nhiều người thuyết "vô tướng là không có tướng" rồi chê các Tổ nói sai, và hàng ngàn người tán thán theo, "tán thán theo tội phỉ báng Phật". Chỉ một chữ Vô hiểu lệch mà cả một hệ lời dạy bị bẻ ngược. Người học cần khiêm tốn trước chữ nghĩa, hỏi cho rõ trước khi phán xét.
• Quán chiếu: Lần tới khi đọc một lời giảng đạo trên mạng khiến mình muốn bình luận khen chê ngay, mình dừng lại tự hỏi: mình đã hiểu chữ ấy theo nghĩa Thầy dạy chưa?
• Nguồn: Vô Tướng Là Gì?

5. Trung Đạo là cách sống bình đẳng – chấp mà không trụ

50. Vì sao Thầy nói hiểu Trung Đạo là "không cực đoan, không thiên lệch, thanh tịnh" là hiểu sai?

• Hướng dẫn: Thầy nói người ta hiểu như vậy "vì không nhìn thấy sự liên quan biến đổi không thể tách rời trong tất cả sự vật hiện tượng". Trung Đạo không phải là đứng giữa hai đầu hay giữ một trạng thái thanh tịnh, mà là thoát khỏi cực đoan của Sắc và cực đoan của Không, rồi bước vào đức hạnh Ba La Mật. Thầy gọi Trung Đạo chính là "cách sống bình đẳng", chỗ hợp nhất giữa Đạo và Đời.
• Quán chiếu: Mình từng nghĩ "sống Trung Đạo" là gì? Mình viết ra cách hiểu cũ, rồi đặt nó cạnh lời Thầy để thấy chỗ khác.
• Nguồn: Trung Đạo chính là cách sống bình đẳng

51. Vì sao Thầy nói "Trung Đạo chính là Tánh Không"?

• Hướng dẫn: Vì Tánh Không là tánh chất bao trùm tất cả, bao trùm cả Hữu vi và Vô vi, bao trùm mọi đối cực nhị nguyên. "Vì tâm bao trùm, không còn bị dính mắc hay trụ vào đối cực nên mới gọi là Trung Đạo"; còn bị đối cực chi phối thì đã là cực đoan, tranh đấu, dính mắc, phản kháng, chấp trụ. Trung Đạo không phải một điểm ở giữa, mà là tâm rộng đến mức ôm được cả hai đầu.
• Quán chiếu: Khi hai người thân cãi nhau và mỗi bên muốn mình đứng về phía họ, mình thử giữ một tâm bao trùm cả hai thay vì chọn phe.
• Nguồn: Tánh Không Là Trung Đạo

52. Vì sao ngay cả Niết Bàn Tự Tánh và các tầng Không trong thiền vẫn bị Thầy xếp vào "tánh Sắc"?

• Hướng dẫn: Thầy nói các cảnh giới Vô vi ấy chỉ phản ánh "tâm trụ của người tu đạo mà không có sự rộng mở bao trùm của tâm": họ bỏ hữu vi vì cho là ô uế, hoặc cho cảnh Không mình chứng là vĩnh hằng. Nhưng mọi cảnh giới vẫn biến đổi và chưa từng tách rời Tưởng. Nhập Niết Bàn Tự Tánh (Kiến tánh) vẫn chỉ là Độc giác, Bích Chi; trong đó thấy Sắc tức thị Không chỉ "như hạt cát".
• Quán chiếu: Mình có đang đặt một cảnh giới nào đó (thanh tịnh, an lạc) làm đích đến tối hậu của việc tu không? Thử nhìn nó như một cảnh cũng đang biến đổi.
• Nguồn: Tánh Không Là Trung Đạo

53. Lúc ngồi thiền thấy yên, ra đời thấy phiền: điều đó cho thấy tâm mình đang phân chia những gì?

• Hướng dẫn: Thầy nêu ba kiểu tâm phân chia: giữa chủ thể và khách thể, giữa Hữu vi và Vô vi, giữa phiền não và thanh tịnh. Bị những đối cực ấy chi phối là đang trụ, mà trụ thì Phật tánh không thể hiển lộ; trụ là đang bị Tưởng chi phối. Người chỉ yên trên bồ đoàn mà bất an giữa đời là đang lấy thanh tịnh làm một cực để trốn cực kia.
• Quán chiếu: Hôm nay mình để ý một lúc thấy "đời phiền quá, chỉ muốn về ngồi thiền" và nhận ra đó là tâm phân chia đang lên tiếng.
• Nguồn: Tánh Không Là Trung Đạo

54. Vì sao mình không thấy được tánh Không bao trùm, và Thầy dạy trị tận gốc điều gì?

• Hướng dẫn: Vì "tâm sở hữu của các con luôn trói buộc các con vào thân xác, người thân, của cải, quyền lợi vật chất thế gian". Thầy dạy trị tận gốc tâm sở hữu, "chứ không dạy bỏ thế gian": vẫn sống với tất cả mà không sanh tâm sở hữu. Đó là một quá trình chân thật đối mặt với mọi khổ, mọi nghịch cảnh mà không chạy trốn, không sinh tham sân si phản kháng.
• Quán chiếu: Mình chọn một thứ mình đang nắm chặt nhất (một món đồ, một người, một vị trí) và quán: mình vẫn sống với nó, chỉ thôi coi nó là của mình.
• Nguồn: Tánh Không Là Trung Đạo

55. Bốn lời dạy "không bỏ tưởng, sống trong tưởng, bao trùm tưởng, không chạy theo tưởng" nên được thực hành thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy nói không bỏ tưởng và sống trong tưởng thì ai cũng đang làm; còn bao trùm tưởng (tánh Không) và không chạy theo tưởng (pháp hành) để thành định lực Trung Đạo thì người học chưa biết. Không chạy theo tưởng là "phát hiện ra tất cả những tâm sở hữu tồn tại trong tư tưởng mà không dung túng cho nó nữa", kể cả thay đổi những thói quen và mục đích đã mặc định. Thầy nói hành trình này rất gian nan.
• Quán chiếu: Mình chọn một thói quen nhỏ phục vụ tâm sở hữu (khoe khoang, so bì, kiểm tra điện thoại) và thử không dung túng nó trong một ngày.
• Nguồn: Tánh Không Là Trung Đạo

56. Hoàn cảnh không chi phối được người có đức hạnh Trung Đạo là vì họ trốn hoàn cảnh, gồng mình chịu đựng, hay vì lẽ gì khác?

• Hướng dẫn: Thầy nói hoàn cảnh không chi phối được "vì các con là tánh Không bao trùm hoàn cảnh, chứ không phải các con sanh tâm từ bỏ hay chạy trốn hoàn cảnh, lại càng không phải sanh tâm trụ vào hoàn cảnh để gồng mình chịu đựng". Trung Đạo không giác ngộ được bằng hiểu hay tưởng tượng, vì những thứ ấy thuộc tánh Sắc. Nó chỉ thành khi luyện tâm chiến thắng sự nô lệ cho tâm sở hữu.
• Quán chiếu: Trong một hoàn cảnh khó hiện tại, mình tự hỏi: mình đang trốn, đang gồng, hay đang học để tâm rộng hơn nó?
• Nguồn: Tánh Không Là Trung Đạo

57. Vì sao Thầy nói Trung đạo "không bao giờ giác ngộ thông qua hiểu hay tưởng tượng", và "không chạy theo tưởng" đòi hỏi mình phải thay đổi những gì?

• Hướng dẫn: Thầy nói hiểu hay tưởng tượng chỉ thuộc về phần tánh Sắc chứ không phải tánh Không, nên Trung đạo chỉ giác ngộ khi luyện tâm chiến thắng sự nô lệ cho tâm sở hữu của chính mình. Không chạy theo tưởng là phát hiện ra tất cả những tâm sở hữu tồn tại trong tư tưởng mà không dung túng cho nó nữa, kể cả thay đổi toàn bộ những thói quen và mục đích mình đã mặc định để trói buộc; Thầy nói hành trình này rất gian nan. Đó là quá trình hình thành đức hạnh, hình thành định lực Trung đạo, không bị đúng sai, chánh tà, thiện ác chi phối. Hiểu bài giảng về Trung đạo chỉ là bước đầu; cái thật là xem mình có thay được một thói quen sở hữu nào chưa.
• Quán chiếu: Có một mục đích sống nào mình vẫn coi là hiển nhiên, chưa từng xét lại, mà thật ra đang trói buộc mình vào sở hữu?
• Nguồn: Tánh Không Là Trung Đạo

58. "Bình đẳng" theo Thầy là gì, và vì sao "biến đổi là bình đẳng"?

• Hướng dẫn: Bình đẳng là thấy mối liên quan của tất cả các pháp hữu vi, vô vi là luôn biến đổi, phụ thuộc lẫn nhau. Các pháp vốn thiên lệch, không bằng nhau, nhưng vì biến đổi sinh diệt nên cái đúng rồi sẽ thành không đúng, và đúng với người này lại sai với người khác. Sự biến đổi sinh diệt phá bỏ mọi ranh giới cố định giữa các đối cực và mọi cái tôi, cái ta, nên gọi là bình đẳng; Thầy gọi đây là pháp Vô thường.
• Quán chiếu: Mình nhớ một điều mình từng chắc chắn là đúng nhưng nay đã thấy khác, và để nó nhắc mình bớt cứng trong một cuộc tranh luận hôm nay.
• Nguồn: Trung Đạo chính là cách sống bình đẳng

59. "Trụ hữu vi" là gì, và mình có đang trụ hữu vi không?

• Hướng dẫn: Trụ hữu vi là cho rằng thiện là thiện, ác là ác, rồi chọn một phía làm mục đích sống: chọn thiện thì muốn diệt ác, "mà không thấy được trong thiện có ác, trong ác có thiện". Chủ trương của người trụ hữu vi là hành thiện, diệt ác, tích phước về cõi Trời. Chỗ bệnh không nằm ở việc làm thiện, mà ở việc cho thiện ác là tuyệt đối và muốn tiêu diệt một bên.
• Quán chiếu: Có ai mình đang xếp hẳn vào loại "người xấu cần bị loại bỏ" không? Mình thử tìm một điều thiện trong người ấy.
• Nguồn: Trung Đạo chính là cách sống bình đẳng

60. Vì sao cho rằng "tất cả đã sẵn tròn đầy nên không cần làm gì, làm gì cũng đúng" cũng là một kiểu "trụ vô vi"?

• Hướng dẫn: Thầy nói trụ vô vi gồm cả việc chê thế giới hữu vi để trụ vào cảnh thanh tịnh, lẫn việc bị "tư tưởng tròn đầy của Bát Nhã" chi phối, không biết việc cần làm, mất thực tế trong hành động. Trong sự tròn đầy là toàn bộ sự không hoàn hảo móc nối nhau tạo ra sự sống, mà ta phải sống, hành động với sự không hoàn hảo ấy. Tư tưởng tròn đầy chỉ để điều phục tham sân si ích kỷ trong ta, rồi sống rộng mở có ích, "chứ không phải là không biết làm gì, ngồi rung đùi chửi đời".
• Quán chiếu: Có việc gì mình đang bỏ bê rồi tự bào chữa bằng một câu đạo lý ("rồi cũng qua", "tất cả là tròn đầy")? Mình gọi đúng tên sự lười biếng hay sợ hãi phía sau.
• Nguồn: Trung Đạo chính là cách sống bình đẳng

61. Vì sao Thầy nói dù trụ hữu vi hay trụ vô vi thì đều bị ích kỷ chi phối?

• Hướng dẫn: Người trụ hữu vi làm thiện diệt ác để tích phước cho mình về cõi Trời; người trụ vô vi bỏ đời để giữ cảnh thanh tịnh cho mình, hoặc lấy lý tròn đầy để khỏi phải làm gì. Cả hai đều chọn phía có lợi cho cái tôi. Thầy nói đó chính là lý do người ta không nhận ra Trung Đạo, tức cách sống bình đẳng.
• Quán chiếu: Mình nhìn động cơ của một việc tu tập mình làm đều đặn: phần nào vì chúng sanh, phần nào vì sự an toàn của riêng mình?
• Nguồn: Trung Đạo chính là cách sống bình đẳng

62. Đã thấy thiện ác bình đẳng, vì sao Thầy vẫn dạy "chấp vào thiện pháp"?

• Hướng dẫn: Vì mọi thứ trên đời là tương đối, tạm thời, nương nhau, nên ta chọn cách sống có tính chất chung, bao trùm. Thầy nêu lý do: khi hành thiện, ích kỷ và tham sân si bị bào mòn; hành thiện tương đương đức hạnh điều phục; điều phục thắng tham sân si ích kỷ thì Phật tánh hiển lộ. Còn hành ác thì lún sâu vào ích kỷ, dục vọng, Phật tánh bị nhốt, dẫn tới tự đày đọa. Thấy bình đẳng để thông tư tưởng xong "thì chấp luôn vào thiện pháp".
• Quán chiếu: Nếu có lúc mình nghĩ "thiện ác gì cũng thế", mình nhắc lại lời Thầy: việc cần làm vẫn là thiện pháp, và làm một việc thiện nhỏ ngay hôm nay.
• Nguồn: Trung Đạo chính là cách sống bình đẳng

63. "Chấp thiện mà không phỉ báng ác" thể hiện thế nào khi mình hồi hướng?

• Hướng dẫn: Thầy dạy ta chấp thiện mà luôn thấy thiện ác sẵn trong nhau và biến đổi, thấy thiện ác sẵn công bằng trong nhân quả, nên cái thiện ta hành bao trùm luôn khái niệm thiện ác thế gian. Khi hồi hướng cho tất cả chúng sanh trọn thành Phật đạo "là ta đang hồi hướng luôn cho mọi chúng sanh ác". Ta chấp thiện pháp mà vẫn bình đẳng, vì không bị ý niệm đối cực chi phối.
• Quán chiếu: Trong lần hồi hướng tối nay, mình gọi thầm tên một người từng làm mình tổn thương và hồi hướng cho họ như cho người thân.
• Nguồn: Trung Đạo chính là cách sống bình đẳng

64. Thầy nêu những thiện pháp nào nên hành, và hành chúng với tâm thế nào thì không rơi vào mua bán phước đức?

• Hướng dẫn: Thầy nêu: lễ lạy sám hối, tụng kinh niệm Phật, hành thiền, phát nguyện, hồi hướng, và dặn phải học để hành tự giác. Ta chấp thiện pháp "mà chẳng mong cầu phước đức hay được tái sanh cõi Trời, chỉ đơn giản là nó tương xứng với bản tánh Phật". Nhìn thì thấy thiên lệch về hữu vi, mà hóa ra lại bình đẳng.
• Quán chiếu: Trước buổi tụng kinh hay lễ lạy kế tiếp, mình tự hỏi: mình đang mong được gì? Rồi thử làm mà không đặt điều kiện.
• Nguồn: Trung Đạo chính là cách sống bình đẳng

65. "Chấp ngã đến tận cùng để sống" của Bồ Tát khác với chấp ngã của chúng sanh ở chỗ nào?

• Hướng dẫn: Thầy nói Bồ Tát chấp ngã mà tỉnh giác: chấp mà biết rõ không có gì có thể chấp, vì đối tượng chấp biến đổi không ngừng thì sự chấp cũng biến đổi, mọi sự chấp chỉ là tạm thời; "nhận ra chấp ngã là tánh Không là chấp tỉnh giác". Chúng sanh hễ chấp là sinh trói buộc, mệt mỏi, sợ mất, như chấp thân muốn trẻ mãi, chấp người thân thì đau khi chia ly. Đây là chỗ Thầy cố ý nói ngược: Trung Đạo không phải bỏ chấp, mà là chấp mà không trụ.
• Quán chiếu: Với một người mình thương, mình tự hỏi: mình chấp họ theo kiểu sợ mất, hay có thể thương hết lòng mà biết rõ mọi thứ đang biến đổi?
• Nguồn: Trung Đạo chính là cách sống bình đẳng

66. Khi đang mệt mà lại bị nhờ việc, "chấp đến tận cùng mà không sinh mệt mỏi phiền não" có nghĩa là mình phải cố gắng quá sức không?

• Hướng dẫn: Thầy nói Bồ Tát "chấp mà không sinh mệt mỏi phiền não, mới chấp được đến tận cùng, ví như chấp cứu độ chúng sinh đến cùng mà không bỏ". Chỗ mệt của chúng sanh đến từ sự trói buộc, sợ mất, toan tính, chứ không chỉ từ công sức. Nghĩa là cần soi phần phiền não trong lúc giúp, không phải ép thân quá sức; còn giúp hay chưa giúp là chuyện tùy duyên sáng suốt.
• Quán chiếu: Lần tới khi bị nhờ lúc đang mệt, mình để ý: cái nặng nhất là thân mỏi, hay là tâm đang kể công, đang so đo?
• Nguồn: Trung Đạo chính là cách sống bình đẳng

67. Thầy nói "tư tưởng hoàn hảo tròn đầy chỉ để dùng để điều phục những tham, sân, si, ích kỷ, thù hận trong chính ta", điều phục rồi "để sống rộng mở có ích". Khi đang giận một người, dùng tư tưởng tròn đầy cho đúng là như thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy trong sự tròn đầy hoàn hảo là toàn bộ sự không hoàn hảo đang móc nối với nhau tạo ra sự sống biến đổi, và mình sống, hành động với chính sự không hoàn hảo ấy chứ không phải với một sự tròn đầy tưởng tượng. Vì vậy khi giận, nhớ rằng người kia và cả cơn giận của mình đều nằm trong cái tròn đầy ấy là để hạ cơn sân, bớt ích kỷ, chứ không phải để kết luận "mọi thứ đã hoàn hảo nên chẳng cần làm gì". Điều phục xong thì phải biết việc cần làm: nói lời có ích, sửa điều cần sửa, hành thiện pháp. Dùng tròn đầy để đứng ngoài, "ngồi rung đùi chê đời", là bị tư tưởng tròn đầy của Bát Nhã chi phối.
• Quán chiếu: Sau khi cơn giận lắng xuống nhờ quán chiếu, mình có làm thêm một việc có ích cho người kia không, hay chỉ dừng ở chỗ thấy mình "đã bình thản"?
• Nguồn: Trung Đạo chính là cách sống bình đẳng

6. Thiện chân thật – sống không còn quan điểm thiện ác

68. Vì sao Thầy nói những việc thiện mình làm, dưới cái nhìn chân thật của Đạo, "chỉ gọi là mua bán"?

• Hướng dẫn: Vì "tất cả những điều ấy đều có mục đích toan tính của tâm sở hữu": làm thiện để đổi lấy phước, để khỏi đọa, để được cõi lành. Có đổi chác thì là mua bán, dù món hàng là phước đức. Thầy không bảo bỏ việc thiện, mà chỉ ra rằng chừng nào còn toan tính thì việc thiện ấy chưa phải thiện chân thật.
• Quán chiếu: Mình nhớ lại việc thiện gần nhất mình làm và thành thật ghi ra mình đã mong nhận lại điều gì.
• Nguồn: Thế nào là Thiện chân thật? - Pháp thiền Maha Mudra

69. Làm thiện vì sợ nghiệp trổ, sợ bị đọa, cầu tái sanh cõi lành: nỗi sợ đang điều khiển mình ra sao?

• Hướng dẫn: Thầy hỏi: đã bao giờ nhìn vào nỗi sợ và tâm sở hữu của mình chưa, khi "chúng đang điều khiển các con như những con rối, như những kẻ nô lệ của chính mình". Làm thiện vì sợ thì nỗi sợ mới là người chủ, còn mình chỉ làm theo lệnh. Nhìn thẳng vào nỗi sợ ấy là bước đầu để việc thiện trở nên tự do.
• Quán chiếu: Khi mình vội đi phóng sanh hay cúng dàng sau một chuyện xui, mình dừng lại hỏi: nỗi sợ nào đang thúc mình?
• Nguồn: Thế nào là Thiện chân thật? - Pháp thiền Maha Mudra

70. Qua ví dụ phóng sanh, Thầy muốn chỉ ra điều gì về việc định nghĩa thiện và ác?

• Hướng dẫn: Thầy nói cá được phóng sanh lại ăn những loài nhỏ hơn để sống, vậy việc thiện ấy đang tiếp tay cho cái ác sinh sôi. Giúp đỡ có khi khiến người ta hèn yếu, làm ơn có khi mắc oán. Thiện ác là cặp đối đãi nhị nguyên, mọi định nghĩa không thoát khỏi tư tưởng nhị nguyên thì đều không chân thật, và thường chỉ dựa trên quyền lợi sở hữu của người định nghĩa.
• Quán chiếu: Có việc tốt nào mình làm mà kết quả lại không như ý? Mình thử nhìn nó mà không tự trách, chỉ để thấy thiện ác sẵn trong nhau.
• Nguồn: Thế nào là Thiện chân thật? - Pháp thiền Maha Mudra

71. Khi lo lắng, hy sinh cho con cái hay người thân, bao nhiêu phần là thương thật và bao nhiêu phần là thỏa mãn cảm xúc của chính mình?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ ra nhiều lý do sinh con có gốc từ tâm sở hữu (sợ cô đơn, nối dõi, có người chăm lúc già...), và cái tâm "vì đây là con tôi nên tôi phải bảo vệ nó... khi làm như thế, tôi được thỏa mãn cảm xúc nơi tôi". Thầy gọi đó là "tình cảm bi lụy khi bị tâm sở hữu điều khiển", chưa phải tình thương chân thật. Lời này không để người học thôi thương người thân, mà để thấy phần sở hữu đang lẫn trong tình thương.
• Quán chiếu: Khi con hay người thân không làm theo ý mình, mình để ý cơn giận hay nỗi buồn khởi lên: nó đến từ lo cho họ, hay từ cái "của tôi" bị chạm?
• Nguồn: Thế nào là Thiện chân thật? - Pháp thiền Maha Mudra

72. Vậy thiện chân thật là gì, và con đường đến đó đi qua những bước nào?

• Hướng dẫn: Thầy dạy: "Thiện chân thật là khi các con chiến thắng được chính các con", tức thắng tâm sở hữu và thoát khỏi chi phối của nhị nguyên. Muốn vậy phải nhận định tâm sở hữu và tư tưởng nhị nguyên chỉ thuộc sắc tướng, còn mình là tánh không dính mắc bao trùm. Muốn thấy tánh ấy phải luyện không chạy theo tư tưởng, và muốn luyện thì phải có Giới - Định - Tuệ.
• Quán chiếu: Mình viết chuỗi ấy ra giấy (thiện chân thật → thắng tâm sở hữu → không chạy theo tư tưởng → Giới Định Tuệ) và tự đánh giá mình đang yếu ở mắt xích nào.
• Nguồn: Thế nào là Thiện chân thật? - Pháp thiền Maha Mudra

73. Thầy nói "Giới là chánh niệm". Chánh niệm ấy thể hiện thế nào trong bữa cơm hay khi xem một bộ phim?

• Hướng dẫn: Chánh niệm đầu tiên là không để ý niệm nhị nguyên dẫn dắt vào thói quen toan tính mong cầu. Ăn thấy ngon thì vui, khen; dở thì chê, sân; xem phim thì thương nhân vật chính, ghét vai phản diện: đó là đã bị tư tưởng đánh giá nhị nguyên cuốn đi. Mọi cảm giác ngon dở, mọi đánh giá khởi lên, chỉ cần biết rằng nó thuộc về tư tưởng; còn chạy theo nó thì sẽ lạc vào tri kiến cá nhân như ếch ngồi đáy giếng.
• Quán chiếu: Bữa cơm hôm nay, khi thấy một món dở, mình chỉ ghi nhận "đây là đánh giá của tư tưởng" và không buông lời chê.
• Nguồn: Thế nào là Thiện chân thật? - Pháp thiền Maha Mudra

74. Vì sao Thầy dặn không được ngăn chặn hay dập tắt những tư tưởng, cảm xúc nhị nguyên đang khởi lên?

• Hướng dẫn: Vì ngăn chặn là "sanh tâm loại bỏ nhị nguyên", mà đã sanh tâm loại bỏ thì không ứng với tánh bao trùm của Phật tánh, lại trói buộc vào một mục đích phải đạt. Thầy dạy vẫn sống với nhị nguyên mà không bị chi phối: tư tưởng nổi lên thì để im mà không chạy theo, nó sẽ tự sinh diệt. Ví dụ gặp người đẹp làm mình xao xuyến: không có lời nói, hành động tán tỉnh nào, dù trong đầu vẫn khởi đánh giá hay kế hoạch; làm được vậy là có định lực giải thoát.
• Quán chiếu: Khi một ham muốn khởi lên hôm nay, mình không đánh nó cũng không làm theo nó, chỉ để yên và theo dõi nó tự tan.
• Nguồn: Thế nào là Thiện chân thật? - Pháp thiền Maha Mudra

75. "Sống không mục đích" – trả lời "Chẳng để làm gì cả" – có phải là phủ nhận mọi mục đích trong đời không?

• Hướng dẫn: Không phải. Thầy nói vẫn phải sống với tư tưởng, tức vẫn có mục đích, nhưng vì không chạy theo tư tưởng nên không bị mục đích chi phối. "Cái không có mục đích này là thái độ không chạy theo mục đích của tư tưởng, chứ không phải phủ định tất cả mục đích." Thái độ ấy bào mòn sức mạnh của tâm sở hữu, của vô minh và thói quen; Thầy gọi đó là định lực của Trung Đạo.
• Quán chiếu: Khi ai hỏi "đi làm để làm gì?", mình thử trả lời thầm "chẳng để làm gì cả" và để ý cái tâm muốn giải thích dài dòng.
• Nguồn: Thế nào là Thiện chân thật? - Pháp thiền Maha Mudra

76. Định lực "không chạy theo tư tưởng" khác với định lực "ngăn chặn, chặt đứt tư tưởng" như thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy phân biệt: không chạy theo tư tưởng là "định lực của Trung Đạo bao trùm"; còn ngăn chặn tư tưởng, chặt đứt ý niệm là thu thúc ý căn để vào cảnh giới vô vi, là "định lực của vô vi". Người sống không mục đích thì không còn tham sân si thù hận, vì đã chấp nhận mọi kết quả; người bị mục đích chi phối thì tham sân si vẫn còn nguyên, chỉ lộ ra khi mục đích không được thỏa.
• Quán chiếu: Lần tới khi một mục đích bị cản trở (trễ hẹn, không được thăng chức), mình dùng nó như tấm gương để thấy tham sân si nào còn nằm bên dưới.
• Nguồn: Thế nào là Thiện chân thật? - Pháp thiền Maha Mudra

77. Chánh niệm "tất cả hình tướng, nhân duyên, đức hạnh tích tụ cấu thành Ta, nhưng Ta không phải là nó" giúp mình thoát khỏi điều gì?

• Hướng dẫn: Thầy nói chánh niệm này giúp không còn trụ vào thân sắc, thọ, tưởng, hành, thức, không còn khái niệm hay định nghĩa mình là ai, vì mọi định nghĩa chỉ đưa mình lún sâu vào ý niệm sắc tướng (Ngũ ấm ma). Cũng vì vậy Thầy dặn không lấy hình tượng của bất cứ ai, kể cả hình tượng chư Phật, làm khuôn mẫu cứng để noi theo, vì Phật là sự biến đổi. Sáu món chánh niệm này phải thực hành đến mức thành "vô thức của quang minh", khác với phản xạ vô thức của nghiệp.
• Quán chiếu: Mình để ý khi nào mình tự hào "mình là người tu lâu năm, mình ăn chay, mình trì giới" và nhắc lại: những điều ấy cấu thành mình, nhưng mình không phải là chúng.
• Nguồn: Thế nào là Thiện chân thật? - Pháp thiền Maha Mudra

78. Vì sao Thầy nói sống không còn nhiễm khái niệm thiện ác là "sống trong sự tự nhiên"?

• Hướng dẫn: Vì hữu vi và vô vi cùng không cấu tạo, cùng bất tử và sẵn có, nên gọi là tự nhiên. "Các pháp là sự tự nhiên như thế, mà các pháp cũng chẳng đánh giá ai là tốt xấu, đúng sai, thiện ác." Không còn nhiễm khái niệm thiện ác là sống đúng với sự thật ấy, không phải là không còn biết phân biệt việc nên làm; ở bài Trung Đạo, Thầy vẫn dạy chấp thiện pháp mà không bị đối cực chi phối.
• Quán chiếu: Hôm nay mình quan sát một người làm điều mình không đồng ý, và thử nhìn mà không gắn nhãn "tốt, xấu" trong vài giây.
• Nguồn: Vì sao sống không còn quan điểm thiện ác lại là sống tự nhiên?

79. Đọc xong những bài pháp cao, người học dễ tỏ ra như đã giác ngộ. Thầy cảnh báo điều gì?

• Hướng dẫn: Ngay trong bài về sống tự nhiên, Thầy nghiêm khắc dặn: "Các con đừng bao giờ biến thành kẻ cực đoan", và được dạy cho biết trước sự thật "không có nghĩa là các con đã nếm sự thật" như chư Phật đã nếm. Người học vẫn chỉ đang được dạy cách sống tỉnh giác, nên phải vô cùng cẩn trọng khi tỏ ra đã biết mình là ai. Hiểu lý mà sinh kiêu mạn là tự khóa đường tu.
• Quán chiếu: Mình để ý trong tuần này có lần nào mình nói về Tánh Không, Vô ngã với giọng như người đã chứng không, và thử khiêm tốn trở lại.
• Nguồn: Vì sao sống không còn quan điểm thiện ác lại là sống tự nhiên?

80. "Hữu vi là tướng biểu hiện của Vô vi, Vô vi là thật tướng của Hữu vi." Theo Thầy, hai pháp ấy liên quan với nhau thế nào, và cái gì kết nối chúng?

• Hướng dẫn: Thầy dạy Tánh Không, cái không có cấu tạo mà vẫn tồn tại, còn gọi là Pháp vô vi; toàn bộ vũ trụ đang tồn tại, không ngừng biến đổi là Pháp hữu vi. Vũ trụ thấy tồn tại mà không lìa tánh không cấu tạo, nên gọi là "hữu vi không lìa vô vi". Cả hai cùng là Sự Thật: hữu vi là sự thật bề mặt, vô vi là sự thật cốt lõi, chưa bao giờ tách rời, "Hữu vi mà Vô vi, Vô vi mà Hữu vi". Thầy nói cái kết nối hai pháp ấy chính là sự sống.
• Quán chiếu: Khi nhìn một vật quen thuộc (chén trà, bàn tay), mình có thể thấy cùng lúc cái đang hiện ra và cái không có cấu tạo nơi nó, mà không phải bỏ bên này để lấy bên kia không?
• Nguồn: Vì sao sống không còn quan điểm thiện ác lại là sống tự nhiên?

81. Vì sao Thầy nói hữu vi và vô vi đều "bất tử", và hiểu điều này có giúp gì khi mình đối diện mất mát, hư hoại?

• Hướng dẫn: Thầy lập luận: vô vi là không cấu tạo nên hữu vi cũng là không cấu tạo; không cấu tạo thì chẳng có gì hủy diệt được, nên cả hai cùng bất tử và sẵn có, gọi là tự nhiên. Cái bị hư hoại chỉ là tướng biến đổi trên bề mặt, còn cốt lõi thì không ai sinh ra và không gì diệt được. Hiểu như vậy không phải để phủ nhận nỗi đau của biến đổi, mà để không còn sợ hãi coi biến đổi là sự mất đi tuyệt đối. Thầy cũng nhắc được dạy biết trước sự thật chưa phải là đã nếm sự thật, nên cái hiểu này phải được sống dần chứ không để nói.
• Quán chiếu: Khi một thứ mình quý bị vỡ hay mất đi hôm nay, mình thử tự hỏi: cái gì thật sự đã mất, và cái gì chưa từng có thể mất?
• Nguồn: Vì sao sống không còn quan điểm thiện ác lại là sống tự nhiên?

7. Ba bức màn Vô minh; bệnh Tánh Biết và bệnh Tròn Đầy

82. Vì sao Thầy nói "làm chủ chính mình", "chiến thắng chính mình" chỉ đúng trên phương diện rất hạn hẹp, và trên phương diện sống trong sự thật lại là "trọng bệnh"?

• Hướng dẫn: Thầy lập luận: toàn bộ vũ trụ và tâm hồn là đồng một Thể Tánh Như Lai Tạng, mà Thể Tánh ấy không có cấu tạo; đã không có cấu tạo thì "ai làm chủ ai?", nên chủ nhân không có, nô lệ cũng không có. Khi còn phải nương tư tưởng để học thì "làm chủ chính mình" là lời hữu ích; nhưng nếu đem nó vào mọi hành động như một vai diễn thì lại dựng thêm một cái tôi đứng trên cái tôi. Đây là căn bệnh vi tế của người học Đạo.
• Quán chiếu: Mình để ý lúc nào mình đang "diễn vai người tu" trong đầu, tự khen mình vừa làm chủ được bản thân, và thử thôi diễn.
• Nguồn: Chủ Nhân - Nô Lệ - Căn Bệnh Đạo

83. Thầy vừa dạy "chiến thắng chính mình" là bước chân đầu tiên, vừa gọi "chiến thắng chính mình" là trọng bệnh. Hai lời ấy nói ở hai tầng nào?

• Hướng dẫn: Trong bài Phật bao chúng sanh, Thầy nói Phật không dùng thần thông biến ai thành Phật, chúng sanh muốn giác ngộ thì "bước chân đầu tiên là phải học cách chiến thắng chính mình", tức thắng sự chi phối của tâm sở hữu qua các thước đo Ba La Mật. Trong bài Chủ Nhân - Nô Lệ, Thầy nói ở tầng sống trong sự thật, nơi mọi khái niệm chủ và nô đều không còn. Người mới phải đi qua tầng thứ nhất một cách nghiêm túc; nhảy ngay sang tầng thứ hai để khỏi phải điều phục là lầm.
• Quán chiếu: Mình tự hỏi thật lòng: mình đang ở tầng nào? Mình đã thắng được tâm sở hữu đến đâu để có thể nói "không có gì phải chiến thắng"?
• Nguồn: Phật bao chúng sanh - Chúng sanh bao Phật · Chủ Nhân - Nô Lệ - Căn Bệnh Đạo

84. Thầy dạy muốn học Đạo Phật thì phải học và hiểu Phật đã, vì "hiểu Phật không đúng thì khó mà hiểu được Pháp", và khi ấy giáo pháp lại thành nhà tù. Vì sao giáo pháp có thể trở thành nhà tù?

• Hướng dẫn: Thầy nói hiểu Phật ở đây là hiểu tánh chất Phật và tâm nguyện Phật, để rút ra một cách sống bao trọn tất cả gọi là Đạo; còn thật sự hiểu Phật chỉ khi mình là Phật. Nếu hiểu sai Phật, mình sẽ đọc giáo pháp theo cái khung của tư tưởng chúng sanh, tức tâm sở hữu, và biến lời dạy thành một mớ quy tắc, một cái đích để nắm, một thước đo để phán xét. Lúc ấy chính giáo pháp lại trói buộc mình, thay vì giải thoát. Vì thế trước khi hỏi "làm gì", người học cần hỏi "Phật là ai và Phật nguyện gì".
• Quán chiếu: Có lời dạy nào mình đang giữ theo kiểu sợ sai, cứng nhắc, làm mình và người thân thêm ngột ngạt không? Nếu có, mình đã hiểu tâm nguyện đằng sau lời dạy ấy chưa?
• Nguồn: Phật bao chúng sanh - Chúng sanh bao Phật

85. Thầy nói "Phật không bao giờ dùng thần thông biến một chúng sanh thành Phật", và Đạo Phật không thể thiếu sự tự giác, vì "tự giác và giác tha là thể nhập Đại Niết Bàn". Điều ấy đặt lên vai người học trách nhiệm gì?

• Hướng dẫn: Vì Phật là chiến thắng chính mình, nên không ai, kể cả chư Phật, có thể chiến thắng thay mình. Chư Phật bao trùm, không bỏ rơi chúng sanh nào, nhưng phần phá lớp vỏ chúng sanh, phá tâm sở hữu để Phật tánh hiển lộ ngay nơi đời là việc của chính mình; đó là một hành trình với tất cả những thước đo của Ba La Mật. Tự giác là tự mình tỉnh thức, giác tha là giúp người cùng tỉnh thức, và Thầy gọi cả hai là hành trình sống trung đạo bình đẳng bất tử. Người học vì vậy không thể chỉ chờ được ban phước, mà phải tự đứng dậy luyện tâm mỗi ngày.
• Quán chiếu: Có điều gì mình đang mong Thầy hay chư Phật "làm giúp" mình, trong khi đó là việc chỉ mình tự làm được?
• Nguồn: Phật bao chúng sanh - Chúng sanh bao Phật

86. Qua ví dụ người vừa ăn cơm vừa nghĩ "tao là chủ nhân của mày", Thầy chỉ ra kiểu giả dối nào của người học Đạo?

• Hướng dẫn: Thầy hỏi: so với người chỉ biết ăn thì ai chân thật hơn? Tất cả đã là Đạo thì "tại sao mọi hành động phải nhồi nhét tư tưởng Đạo vào cho giả dối?" Đạo đang hiển hiện sống động qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Người học dùng tư tưởng, trí tuệ để đè nén đời sống là đang tự nhốt mình trong bức màn vô minh của chính tư tưởng ấy; Thầy còn nói nhiều người bình thường làm tròn bổn phận gia đình lại gần giác ngộ hơn nhiều kẻ tu hành.
• Quán chiếu: Hôm nay mình làm một việc bình thường (ăn, trò chuyện với người thân) một cách trọn vẹn, không gắn thêm nhãn đạo lý nào lên nó.
• Nguồn: Chủ Nhân - Nô Lệ - Căn Bệnh Đạo

87. Thầy nói "Đạo đức không phải là sự thật". Vậy xé bức màn Đạo đức có nghĩa là muốn làm gì thì làm không?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ ra đạo đức do chúng sinh tự đặt ra, chứa hàng tỷ mâu thuẫn giữa các quốc gia, các thời đại; và mọi va chạm đều mang tới kinh nghiệm, kinh nghiệm mang tới sự thật. Nhưng Thầy đặt điều kiện: "miễn rằng các con vui vẻ chấp nhận mọi hậu quả xảy đến mà không sợ hãi", nghĩa là nhân quả vẫn nguyên vẹn. Xé bức màn Đạo đức là thôi lấy chuẩn mực làm vỏ bọc để phán xét và che sợ hãi, chứ không phải bỏ giới; ở các bài khác Thầy luôn dạy người mới phải giữ giới, hành thiện pháp để điều phục.
• Quán chiếu: Mình để ý một lần mình dùng "đạo đức" để phán xét người khác, và tự hỏi: mình đang bảo vệ sự thật hay bảo vệ cảm giác mình đúng?
• Nguồn: Chủ Nhân - Nô Lệ - Căn Bệnh Đạo

88. "Bức màn Tư tưởng" là gì, và vì sao phải học cách nhìn bình đẳng mới xé được nó?

• Hướng dẫn: Bức màn Tư tưởng là mọi quan niệm đúng sai, thiện ác: "tôi phải sống thế này là đúng, thế kia là đúng". Nó khiến mình đóng khung đời sống và người khác trong một khuôn. Thầy dạy nhìn mọi thứ đều đúng theo nghĩa đều dẫn tới sự thật, tức cách nhìn bình đẳng, thì mới xé được lớp màng này.
• Quán chiếu: Mình liệt kê ba câu "phải" mình hay nói với chính mình và người thân, rồi hỏi: nếu buông bớt chữ "phải", điều gì sẽ mở ra?
• Nguồn: Chủ Nhân - Nô Lệ - Căn Bệnh Đạo

89. Vì sao Thầy nói bức màn Trí tuệ là khó phá nhất, và chạy trốn vào trí tuệ trông như thế nào?

• Hướng dẫn: Bức màn Trí tuệ là "lấy trí tuệ để đè nén cuộc sống, lấy trí tuệ để trốn chạy sự sợ hãi". Trong bài Thoát khổ không có nghĩa là chân thật, Thầy nói khi gặp nghịch cảnh người ta tìm mọi lý lẽ để tự an tâm, và chính việc ấy ngăn họ học cách chấp nhận nghịch cảnh; đó là "chạy trốn vào trong hiểu biết". Phá được bức màn này là sống không còn sợ hãi vì đã thông tỏ đến mức tự tin, dũng mãnh, "chứ không phải ngu dốt mà liều lên để sống".
• Quán chiếu: Lần tới khi đau buồn, mình để ý xem mình đang cảm nhận nỗi đau hay đang vội lấy một câu giáo lý đắp lên cho khỏi phải cảm.
• Nguồn: Chủ Nhân - Nô Lệ - Căn Bệnh Đạo · Thoát khổ không có nghĩa là chân thật

90. Vì sao Thầy nói tinh túy của sự sống là "không sợ hãi", và "Vũ trụ là Ta mà cũng chẳng phải là Ta" nghĩa là gì?

• Hướng dẫn: Thầy dạy sống trong sự thật giống hệt một cuộc sống bình thường với mọi mong cầu, khát vọng, nhưng nhận ra không có chủ nhân cũng chẳng có nô lệ nào. Vũ trụ là ta vì đồng một Thể Tánh Như Lai Tạng; vũ trụ chẳng phải là ta vì cả hai vừa có lại vừa không. Khi không còn ai để bị đe dọa tận gốc thì tinh túy là không sợ hãi, như lời khẩu hiệu "Khổ tận cam lai, không sợ hãi, hoa sen nở" Thầy truyền để chánh niệm hằng ngày.
• Quán chiếu: Mỗi sáng tuần này, mình nhắc thầm "Khổ tận cam lai, không sợ hãi, hoa sen nở" trước khi bắt đầu việc mình ngại nhất.
• Nguồn: Chủ Nhân - Nô Lệ - Căn Bệnh Đạo

91. Vì sao Thầy nói vô số người tu hành lại không bằng một người bình thường hoàn thành mọi nghĩa vụ trong gia đình, dù người ấy "chẳng tu gì"?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ ra rằng tất cả đã là Đạo, và Đạo thật sự đang hiển hiện sống động qua Mắt, Tai, Mũi, Lưỡi, Thân, Ý, qua Sắc, Thanh, Hương, Vị, Xúc, Pháp. Người học Đạo lại hay nhồi nhét tư tưởng Đạo vào từng hành động, như đang sống mà thốt lên "Ơ... vô thường", "Ơ... vô ngã", tức là dùng tư tưởng và trí tuệ giả dối để đè nén, tự nhốt mình vào bức màn Vô minh. Người bình thường sống trọn vẹn, làm tròn bổn phận với gia đình thì không chồng thêm lớp giả dối ấy nên lại gần sự thật hơn. Thầy không bảo bỏ học Đạo, mà chỉ ra rằng học để sống thật chứ không phải để khoác thêm một lớp "người tu".
• Quán chiếu: Trong một việc bình thường hôm nay như nấu cơm, đưa con đi học, mình đang sống trọn vẹn với nó hay đang chen vào một câu khẩu hiệu Đạo để thấy mình "đang tu"?
• Nguồn: Chủ Nhân - Nô Lệ - Căn Bệnh Đạo

92. "Bệnh về Tánh Biết" là gì, và vì sao Thầy gọi nó là tự lừa dối?

• Hướng dẫn: Đó là khi một chúng sanh tự nhận mình là Tánh Biết, là cái biết cố định có sẵn ngay đây "mà không cần bất cứ một phương pháp phương tiện tu tập nào", và coi mọi cảnh biến đổi chung quanh chỉ là ảo tưởng hay diệu dụng của Tánh Biết. Muốn Tánh Biết thật sự nhìn thấy chính nó (kiến tánh) phải có định lực thu thúc lục căn để nhập Niết Bàn Tự Tánh; chưa có mà đã nhận "Ta là cái biết, Ta là Phật" thì chỉ là tưởng tượng về Tánh Biết.
• Quán chiếu: Mình thành thật hỏi: niềm tin "mình vốn là Phật" của mình đã được thử thách qua định lực thật chưa, hay mới là một ý niệm dễ chịu?
• Nguồn: Căn bệnh nặng về Tánh Biết kết hợp với bệnh tư tưởng Tròn Đầy

93. Vì sao nhận "Ta là Tánh Biết" lại làm tăng thêm trói buộc thay vì sinh ra tự do?

• Hướng dẫn: Vì Tánh Biết không phải sự bất tử cố định mà là "sự bất tử luôn biến đổi, là Sắc tức thị Không bao trùm". Xác định Tánh Biết là cố định là đi vào tư tưởng cực đoan vô vi, phủ nhận mối liên quan giữa Tánh Biết với nhân quả luân hồi, coi tướng biến đổi là chẳng phải ta, nên mất tâm bao trùm. Mất tâm bao trùm thì lại bị danh tướng nhị nguyên chi phối, mà quên việc cần làm là phát triển định lực không phản kháng.
• Quán chiếu: Khi mình có ý nghĩ "chuyện đời chỉ là ảo, mình chỉ là cái biết đứng ngoài", mình tự hỏi: mình đang bao trùm hay đang lẩn tránh?
• Nguồn: Căn bệnh nặng về Tánh Biết kết hợp với bệnh tư tưởng Tròn Đầy

94. Vì sao Thầy nói Tánh Biết đồng thể với Tưởng, và "phỉ báng Tưởng hay phỉ báng Tà cũng chính là phỉ báng Phật"?

• Hướng dẫn: Ngay khi cho rằng ta là cái Biết đang biết ý niệm, thì cái Biết ấy cũng chưa từng tách khỏi ý niệm, mà ý niệm chính là Phật tánh, là Sắc tức thị Không. Không thể nói Tánh Biết tạo ra Tưởng hay Tưởng tạo ra Tánh Biết; đó là "biết mà không biết". Vì không thấy chỗ đồng thể nên người ta tìm cách chối bỏ, chạy trốn, tiêu diệt Tưởng. Không làm những việc ấy thì phải sống với Tưởng, và sống với Tưởng thì phải có định lực thắng tâm sở hữu và tâm phản kháng.
• Quán chiếu: Khi mình bực vì "đầu óc cứ nghĩ lung tung" lúc ngồi thiền, mình thử bỏ thái độ chống đối và chỉ không chạy theo.
• Nguồn: Căn bệnh nặng về Tánh Biết kết hợp với bệnh tư tưởng Tròn Đầy

95. Tấm gương Lục Tổ Huệ Năng dạy mình điều gì về việc chịu o ép trong khi học đạo?

• Hướng dẫn: Thầy kể Lục Tổ đã kiến tánh rồi mới xuất gia, vào chùa vẫn nhận mọi người là sư huynh, chịu o ép mọi mặt mà vẫn thản nhiên không sanh tâm phản kháng hay sở hữu. Câu "ta thì không" biến đổi thật ra là cách nói khác của định lực từ các pháp phương tiện (lễ lạy sám hối, tụng kinh niệm Phật, giữ giới thiền định), là "tâm bất biến giữa dòng đời vạn biến" của tâm không trụ. Người bỏ pháp phương tiện vì không chịu nổi o ép là tự bỏ đi chỗ luyện tâm không sở hữu và không phản kháng.
• Quán chiếu: Mình có đang muốn bỏ một khuôn phép tu tập vì thấy gò bó không? Thử ở lại với nó thêm một tuần và quan sát tâm phản kháng.
• Nguồn: Căn bệnh nặng về Tánh Biết kết hợp với bệnh tư tưởng Tròn Đầy

96. Vì sao Thầy nói trái tim của giác ngộ chính là "sự không phản kháng"?

• Hướng dẫn: Vì khi phản kháng trước việc bất như ý, mình đang lạc trong đối cực nhị nguyên: cho mình là chủ sở hữu một quan điểm đúng và chiến đấu với quan điểm khác là sai, để phục vụ tâm sở hữu. Chân lý là Sắc tức thị Không biến đổi bao trùm, chẳng có gì mình sở hữu hay nắm bắt được, nên phản kháng, khó chịu là dấu hiệu tâm sở hữu đang chi phối. Không phản kháng thì mới đủ bao dung rộng mở để tâm bao trùm.
• Quán chiếu: Hôm nay khi bị sếp hay người nhà nói một câu trái ý, mình để ý phản ứng đầu tiên trong thân và tâm, và thử không phản kháng trong lòng trước khi quyết định cách đáp.
• Nguồn: Căn bệnh nặng về Tánh Biết kết hợp với bệnh tư tưởng Tròn Đầy

97. "Không có tự do lại chính là tự do" – vì sao sự gò ép lại là bước hành thâm Bát Nhã đầu tiên?

• Hướng dẫn: Thầy dạy các pháp phương tiện đưa người học vào sự gò ép để bào mòn tâm phản kháng và tâm sở hữu, cho đến khi hai tâm này trở về Không. Sự gò ép là Sắc, không sở hữu và không phản kháng là Không; từ gò ép mà hai tâm về Không gọi là Sắc tức thị Không, là bước hành thâm Bát Nhã Ba La Mật đầu tiên. Chấp nhận được mình luôn bị gò ép là đang trưởng thành đại định; không chấp nhận được là bản ngã đang trồi lên đòi quyền lợi.
• Quán chiếu: Mình chọn một sự gò bó không thể tránh trong đời (giờ giấc, trách nhiệm) và thử sống với nó hôm nay như một pháp tu thay vì một nhà tù.
• Nguồn: Căn bệnh nặng về Tánh Biết kết hợp với bệnh tư tưởng Tròn Đầy

98. "Bệnh tư tưởng Tròn Đầy" là gì, và vì sao Thầy nói khi nhân quả đến gõ cửa thì kẻ mang bệnh này sẽ đọa?

• Hướng dẫn: Đó là quan điểm "mọi kết quả đã sẵn sự tốt đẹp thì ta làm cái gì cũng được": tất cả đã sẵn, Tánh Biết đã sẵn, kết quả đã sẵn, nên chỉ việc sống theo ý thích. Chỗ tai hại giống bệnh Tánh Biết: không thấy định lực của tâm không phản kháng và tâm không sở hữu mới là chỗ cứu cánh giải thoát. Lý tròn đầy không xóa nhân quả; khi quả trổ mà không có định lực thì chỉ còn giãy giụa và đọa.
• Quán chiếu: Mình kiểm lại: có lần nào mình dùng ý "đằng nào cũng tròn đầy" để bỏ một giới, một lời hứa không? Nếu có, mình sám hối và giữ lại nó.
• Nguồn: Căn bệnh nặng về Tánh Biết kết hợp với bệnh tư tưởng Tròn Đầy

99. Thầy nói dù biết trước Phật tánh, Tánh Biết là "ngay đây", mình vẫn phải có định lực. Vì sao biết điều ấy rồi mà vẫn chưa đủ?

• Hướng dẫn: Theo Thầy, dù Phật tánh là ngay đây, mình vẫn phải sống trong thế giới đối cực nhị nguyên biến đổi, vì nhị nguyên là tướng biến đổi của Phật tánh. Mọi đối cực đều có sức hút, lực hấp dẫn để vận hành trong nhau, nên sống giữa lực ấy thì phải có định lực mạnh hơn mới không bị chi phối; và lực phải thắng là lực chi phối của tư tưởng, vì "ý dẫn đầu tất cả các pháp". Định lực ấy phải sinh ra từ tâm không sở hữu và tâm không phản kháng. Cho nên nói "ta là Tánh Biết ngay đây, không cần làm gì" vừa là nhận vơ, vừa lừa luôn cả việc giữ giới để có định lực.
• Quán chiếu: Hiểu biết của mình về Phật tánh có giúp mình đứng vững lần gần nhất bị chê bai, mất mát không? Nếu không, thứ mình còn thiếu là gì?
• Nguồn: Căn bệnh nặng về Tánh Biết kết hợp với bệnh tư tưởng Tròn Đầy

100. Khi mình bực bội vì một người mà mình chắc chắn là họ sai, Thầy chỉ ra mình đang "sở hữu" điều gì?

• Hướng dẫn: Thầy giải thích: sinh tâm phản kháng trước việc bất như ý là lạc vào đối cực nhị nguyên, tức là mình cho mình là chủ sở hữu một quan điểm tư tưởng đúng, rồi chiến đấu với quan điểm khác là sai để phục vụ tâm sở hữu. Lạc như vậy thì mất tâm trung đạo bao trùm, sống ngược với bản tính Phật tánh nên Phật tánh không hiển lộ. Chân lý là Sắc tức thị Không biến đổi bao trùm, chẳng có gì ta sở hữu hay nắm bắt được, kể cả một quan điểm. Không phản kháng không có nghĩa là không thấy đúng sai, mà là không để cái "ta đúng" cầm lái và đòi thắng.
• Quán chiếu: Lần tới khi tranh luận, dừng lại hỏi: mình đang bảo vệ sự thật, hay đang bảo vệ quyền sở hữu một ý kiến của mình?
• Nguồn: Căn bệnh nặng về Tánh Biết kết hợp với bệnh tư tưởng Tròn Đầy

101. Những người nhận mình là Tánh Biết thường nói không cần lễ lạy sám hối, tụng kinh niệm Phật, giữ giới thiền định. Thầy chỉ ra lý do thật đằng sau lời nói ấy là gì?

• Hướng dẫn: Thầy nói lý do thật rất đơn giản: vì họ không chịu đựng được áp lực của sự gò ép mất tự do, chứ không phải vì họ đã vượt qua được pháp phương tiện. Họ không nhận ra phải đối mặt với o ép đè nén thì mới luyện được tâm không sở hữu và tâm không phản kháng; các pháp phương tiện đưa người học vào sự gò ép để bào mòn hai tâm ấy. Không chấp nhận được sự gò ép thì đó chính là bản ngã, tâm sở hữu đang trồi lên đòi quyền lợi, được khoác bằng lời lẽ cao siêu. Vì vậy Thầy dặn đừng bỏ quên chiếc chìa khóa là thực hành pháp phương tiện để có đại định.
• Quán chiếu: Lần gần nhất mình muốn bỏ thời khóa, mình đã tự đưa ra lý do gì? Nếu thành thật, đằng sau lý do đó có phải là sự khó chịu vì bị gò ép không?
• Nguồn: Căn bệnh nặng về Tánh Biết kết hợp với bệnh tư tưởng Tròn Đầy

102. Người trụ vào Tánh Biết nói "tất cả thế giới biến đổi sinh diệt, còn ta thì không". Thầy nói câu "ta thì không" ấy đúng ra phải hiểu thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ rằng "ta thì không" là cách nói khác của định lực phát sinh qua thực hành các pháp phương tiện (lễ lạy sám hối, tụng kinh niệm Phật, giữ giới thiền định), là "tâm bất biến giữa dòng đời vạn biến", tức định lực của tâm không trụ. Người bệnh lại hiểu nó thành một cái Tánh Biết cố định để trụ vào, và đó là u mê của tâm trụ. Vì Tánh Biết luôn biến đổi, là Sắc tức thị Không thiên biến vạn hóa, nên không có điểm nào để trụ; sanh tâm trụ là lạc vào nhị nguyên vô vi của Tưởng. Cái "không đổi" thật là sự vững vàng được luyện ra giữa biến đổi, chứ không phải một chỗ đứng ngoài biến đổi.
• Quán chiếu: Sự bình yên mình đang có là thứ đứng vững giữa sóng gió, hay chỉ là thứ mình giữ được khi tránh xa sóng gió?
• Nguồn: Căn bệnh nặng về Tánh Biết kết hợp với bệnh tư tưởng Tròn Đầy

103. "Tánh Biết tạo ra Tưởng hay Tưởng tạo ra Tánh Biết?" Vì sao Thầy nói "không thể nói", và gọi đó là "biết mà không biết"?

• Hướng dẫn: Thầy nói ngay cả khi cho rằng ta là cái Biết đang biết ý niệm vận hành, cái Biết ấy cũng chưa bao giờ tách rời ý niệm; ý niệm thị hiện là Sắc rồi hóa Không, từ Không lại hóa Sắc ý niệm. Tánh Biết và Tưởng đồng thể Sắc tức thị Không thiên biến vạn hóa, nên không thể chỉ ra cái nào sinh cái nào. "Không biết" ở đây là không biết một điểm trụ để nêu ra nguồn gốc cố định trong vòng tuần hoàn thể tánh. Hễ còn đi tìm điểm gốc ấy thì còn lạc trong đối cực phân chia, mất tâm bao trùm và "chết trong tri kiến cá nhân".
• Quán chiếu: Trong lúc ngồi thiền, mình có đang cố tìm "người đang biết" đứng đằng sau các ý niệm không? Thử chỉ thấy cái biết và ý niệm cùng hiện ra, cùng tan đi.
• Nguồn: Căn bệnh nặng về Tánh Biết kết hợp với bệnh tư tưởng Tròn Đầy

8. Chân lý là chẳng thể nắm bắt – không thừa không thiếu – tất cả là Pháp thân Như Lai

104. Vì sao Thầy nói "chân lý là chẳng thể nắm bắt"?

• Hướng dẫn: Vì Tự Tánh Như Lai không có cấu tạo để sở hữu điều gì, và Chân Tánh là ánh sáng cũng không tách rời hư không; không có cấu tạo thì đồng như hư không, mà hư không thì không thể nắm bắt. Cũng vì không thể nắm bắt và sở hữu nên Như Lai mãi mãi tự do và bất tử. Mọi thứ mình tưởng đang giữ, từ thân xác đến người thân, của cải, đều có thể biến mất theo sự biến đổi sẵn có trong nó.
• Quán chiếu: Mình nắm bàn tay lại thật chặt rồi mở ra, và tự hỏi: trong những thứ mình gọi là "của mình", thứ nào mình thật sự giữ được?
• Nguồn: Bài pháp quả táo của Phật Thầy Quán Thế Âm

105. Trong công án quả táo của Phật Thầy Quán Thế Âm, trái táo, lưỡi dao và hành động cắn táo ẩn dụ cho điều gì?

• Hướng dẫn: Thầy giải: trái táo là toàn bộ ảo tưởng luân hồi và môi trường sống, sinh ra để trải nghiệm và thỏa mãn khát khao của tâm hồn. Lưỡi dao là niềm tin mù quáng "ta có thể nắm bắt mọi thứ, ta có thể sở hữu được mọi thứ", đi ngược quy luật không cấu tạo nên không bao giờ thỏa, không thỏa thì khổ. Hành động cắn táo là quyết định sống, thái độ sống, phong cách sống; rút lưỡi dao ra thì mới thưởng thức trọn vẹn trái táo.
• Quán chiếu: Với niềm vui mình đang có (một mối quan hệ, một công việc), mình tự hỏi: lưỡi dao "phải giữ được" có đang làm mình không dám tận hưởng nó không?
• Nguồn: Bài pháp quả táo của Phật Thầy Quán Thế Âm

106. Khi thân bệnh nặng hay người thân qua đời, "rút lưỡi dao" có nghĩa là gì trong lòng mình?

• Hướng dẫn: Thầy nói nếu rút bỏ niềm tin "ta sở hữu được" ra khỏi cuộc sống thì sẽ tự do trong mọi va chạm mà không phải đau khổ, "vì chính các con đã không làm tổn thương các con". Rút lưỡi dao không phải là thôi thương người đã mất hay thôi chữa bệnh, mà là thôi đòi họ, đòi thân này phải ở mãi với mình. Nỗi đau lớn nhất thường đến từ lưỡi dao đòi hỏi ấy, không chỉ từ sự mất.
• Quán chiếu: Mình nghĩ đến một người thân và nói thầm: "Con thương người, và con không sở hữu người." Để ý cảm giác trong lòng khi nói câu ấy.
• Nguồn: Bài pháp quả táo của Phật Thầy Quán Thế Âm

107. Vì sao khi được mời rút lưỡi dao để sống tự do như chư Phật, chúng sanh lại gào khóc, sợ hãi?

• Hướng dẫn: Thầy nói khi niềm tin mù quáng về nắm bắt và sở hữu bị rút ra để đổi lấy cách sống tự do bất tử, chúng sanh "gào khóc quằn quại, đau khổ và sợ hãi tột độ", cam chịu làm nô lệ cho luân hồi, cho trò chơi của chính tâm hồn. Vì với người quen nắm, buông tay có cảm giác như mất tất cả, dù thật ra chẳng có gì từng nằm trong tay. Nhìn thẳng vào nỗi sợ ấy là một phần của đường tu.
• Quán chiếu: Mình tự hỏi: nếu hôm nay phải buông một thứ mình bám nhất, điều mình sợ thật sự là gì? Viết nó ra thành một câu.
• Nguồn: Bài pháp quả táo của Phật Thầy Quán Thế Âm

108. Thầy nói hành động cắn táo là "quyết định sống, thái độ sống, phong cách sống". Khi lưỡi dao "ta có thể sở hữu mọi thứ" còn nằm trong trái táo, cắn nhẹ thì chẳng thấy gì, cắn vừa thì không thỏa mãn, cắn mạnh thì đứt miệng. Mình nhận ra thái độ sống nào của mình trong ba cách cắn ấy?

• Hướng dẫn: Thầy dạy lưỡi dao là niềm tin mù quáng vào sự nắm bắt và sở hữu; nó đi ngược với quy luật không cấu tạo nên không bao giờ được thỏa mãn, mà không thỏa mãn thì đau khổ. Vì thế, còn giữ lưỡi dao thì dù sống dè dặt, sống vừa phải hay sống hết mình cũng đều không trọn vẹn: dè dặt thì nhạt, vừa phải thì thiếu, hết mình thì bị thương. Lối ra Thầy chỉ không phải là đổi cách cắn, mà là rút lưỡi dao ra rồi thưởng thức trọn vẹn trái táo, tức là vẫn sống, vẫn trải nghiệm hết mình nhưng không còn tin rằng mình nắm giữ được gì.
• Quán chiếu: Trong một mối quan hệ quan trọng, mình đang "cắn nhẹ" vì sợ đau, hay "cắn mạnh" rồi bị thương? Niềm tin sở hữu nào đang nằm giữa như lưỡi dao?
• Nguồn: Bài pháp quả táo của Phật Thầy Quán Thế Âm

109. Thầy nói khi rút bỏ niềm tin sở hữu, "sẽ chẳng còn điều gì làm tổn thương được các con, vì chính các con đã không làm tổn thương các con". Vì sao tổn thương lại do chính mình gây ra?

• Hướng dẫn: Theo Thầy, mọi thứ mình tưởng sở hữu, từ thân xác đến người thân và của cải, đều có thể biến mất bất cứ lúc nào theo sự biến đổi sẵn có trong nó. Khi mình tin rằng mình nắm được chúng, mỗi lần chúng đổi thay là một lần mình bị "cắt", nhưng lưỡi dao ấy là niềm tin của chính mình đặt vào. Thầy dạy vũ trụ là bất tử vì sinh diệt chỉ là biến đổi tuần hoàn, mọi biến đổi đã sẵn sự tự do; thấy được vậy thì va chạm vẫn đến mà không thành vết thương, và giấc mộng luân hồi chỉ còn là trò chơi.
• Quán chiếu: Nhớ lại một lần mình bị tổn thương sâu: điều gì mình đã tin là "của mình" trước khi nó đổi thay?
• Nguồn: Bài pháp quả táo của Phật Thầy Quán Thế Âm

110. "Không thừa không thiếu, không thêm không bớt, không tăng không giảm" – lớp nghĩa dễ hiểu nhất Thầy khai thị là gì?

• Hướng dẫn: Thầy khai thị: "Tất cả các pháp đều có chỗ dụng." Không có gì thừa trên thế gian, cái gì cũng có tác dụng riêng; các pháp phụ thuộc nhau, tự nâng đỡ nhau để tồn tại, như cây cần đất, nước, mặt trời, và mở rộng ra là cả vũ trụ trong một vòng tuần hoàn bất tận. Thầy gọi đây là "ý nghĩa đầu tiên của bình đẳng", và dạy dùng nó để biến mọi khoảnh khắc thành thiền định.
• Quán chiếu: Mình chọn một thứ mình cho là vô dụng hay đáng ghét trong ngày (tiếng ồn, một lời chê) và tìm xem chỗ dụng của nó là gì.
• Nguồn: Không Thừa Không Thiếu, Không Thêm Không Bớt, Không Tăng Không Giảm

111. Khi nghe một bài pháp mình cho là tà đạo, thế nào là "tâm không loạn mà tâm bao trùm"? Điều đó có nghĩa là mình bỏ chánh theo tà không?

• Hướng dẫn: Thầy nói người học biết rõ "chánh tà sẵn trong nhau", tà với mình mà có thể chánh với người khác, nên nghe tà pháp mà không loạn. Kẻ muốn chánh pháp của mình phủ cả vũ trụ là con ếch lấy miệng giếng làm bầu trời, không đủ trí tuệ để thương những sinh loài buộc phải trải qua tà pháp rồi mới hiểu chánh pháp. "Chánh pháp bao trùm là Chánh pháp diệu dụng luôn cả tà pháp", tức là mình vẫn giữ đường mình đi, chỉ không sân hận, không khinh chê người khác.
• Quán chiếu: Khi gặp người theo một pháp môn khác, mình để ý có muốn tranh cãi, chê bai không, và thử lắng nghe họ bằng tâm bao trùm.
• Nguồn: Không Thừa Không Thiếu, Không Thêm Không Bớt, Không Tăng Không Giảm

112. Vì sao nhận ra tất cả các pháp đều có chỗ dụng lại giúp mình "tự cởi trói" cho tội lỗi của chính mình và của chúng sanh?

• Hướng dẫn: Thầy nói nếu nhận ra điều này thì sẽ tự cởi trói cho tội lỗi của mình và của tất cả chúng sanh trong vô lượng kiếp. Lỗi lầm cũ cũng là một pháp trong vòng tuần hoàn, có chỗ dụng của nó trong hành trình tỉnh thức, nên không cần bị nó trói trong mặc cảm. Cởi trói không phải là chối bỏ trách nhiệm hay thôi sám hối, mà là thôi tự đày đọa để có thể sống rộng mở hơn.
• Quán chiếu: Mình nhớ một lỗi lầm cũ vẫn làm mình day dứt, và tự hỏi: nó đã dạy mình điều gì mà nếu không có nó mình đã không học được?
• Nguồn: Không Thừa Không Thiếu, Không Thêm Không Bớt, Không Tăng Không Giảm

113. Thầy nói kẻ nào muốn Chánh pháp bao trùm thế giới, bao trùm vũ trụ thì "đích thị chẳng hiểu gì về Chánh pháp", vì không đủ trí tuệ để thương những sinh loài buộc phải trải qua tà pháp rồi mới hiểu được Chánh pháp. Vì sao muốn Chánh pháp thắng hết lại là thiếu lòng thương?

• Hướng dẫn: Thầy ví người ấy như con ếch ngồi đáy giếng lấy miệng giếng làm bầu trời cho tất cả: giữ cái tôi to tướng, muốn một tay che cả bầu trời. Mỗi sinh loài có con đường riêng; có loài phải đi qua tà pháp rồi mới hiểu được Chánh pháp, và tà với mình có khi lại là chánh với người khác. Chánh pháp bao trùm thật là Chánh pháp diệu dụng luôn cả tà pháp, chứ không phải xóa sạch tà pháp. Thầy còn nói những người ấy "vẫn chưa biết thế nào là thương lấy chính chúng nó", vì ai không chấp nhận được con đường quanh co của người khác cũng khó tha thứ cho những bước lạc của chính mình.
• Quán chiếu: Có ai mình đang nóng lòng muốn "kéo" về con đường đúng của mình không? Mình có thể thương họ ngay trên con đường họ đang đi chứ?
• Nguồn: Không Thừa Không Thiếu, Không Thêm Không Bớt, Không Tăng Không Giảm

114. Thầy chỉ ba cách để thấy mối liên quan không tách rời giữa thể xác, tâm hồn và vũ trụ. Đó là những cách nào?

• Hướng dẫn: Thứ nhất là tư duy logic: không có vũ trụ thì thân lấy đâu ra sự sống, không có thân và vũ trụ thì tâm hồn lấy đâu ra suy nghĩ, tình cảm. Thứ hai là tri kiến Phật "Ý dẫn đầu tất cả các pháp": ý niệm tạo tác ý, tác ý tạo nghiệp, nghiệp tạo nhân quả, nhân quả tạo vũ trụ, mà tâm hồn tạo ra ý niệm. Thứ ba là tri kiến thậm thâm: Phật thấy tâm hồn, thân xác, vũ trụ đều không có cấu tạo, đều Sắc tức thị Không. Đi qua ba lớp ấy thì không còn sống "duy bản ngã nông cạn".
• Quán chiếu: Tối nay mình ngồi yên và đi lần lượt qua ba lớp tư duy ấy với chính thân và tâm mình, không vội kết luận.
• Nguồn: Chúng Sanh Thấy Vô Minh, Phật Thấy Vô Minh - Tất Cả Là Pháp Thân Như Lai

115. Nói "ta là cả vũ trụ" thì khác gì với một "đại ngã" chấp tướng? Chỗ phân biệt nằm ở đâu?

• Hướng dẫn: Thầy nói có người cho rằng họ là cả vũ trụ, họ sáng tạo ra vũ trụ, nhưng không biết vũ trụ là Sắc tức thị Không, thì đó là đại ngã, vì còn mắc kẹt trong phạm vi sắc tướng. "Cùng nói về bao trùm, nhưng một bên không có Sắc tức thị Không thì gọi là đại ngã." Như Lai Tạng là bao trùm mà thấy tất cả đều không có cấu tạo, nên không có cái tôi to lớn nào để bám.
• Quán chiếu: Khi mình có cảm giác "mình hòa làm một với tất cả" trong thiền, mình tự hỏi: cảm giác ấy có đang làm cái tôi mình lớn hơn, hay nhẹ đi?
• Nguồn: Chúng Sanh Thấy Vô Minh, Phật Thấy Vô Minh - Tất Cả Là Pháp Thân Như Lai

116. Phật thấy vô minh cũng là Phật, sẵn giải thoát; vậy vì sao chúng sanh vẫn phải phá vô minh, và vì sao muốn nhận ngay mình là Phật mà "nhận không nổi"?

• Hướng dẫn: Thầy dạy Phật đã bao trùm, thể nhập, chính là và sử dụng vô ngại toàn bộ tưởng, nên thấy vô minh là Phật; còn chúng sanh bị vô minh che lấp nên không nhận ra mình là cả thể tánh, vì vậy mới có tám vạn bốn ngàn pháp môn phương tiện để phá vô minh. Chúng sanh nghe đến đây muốn nhận ngay mình là Phật nhưng nhận không nổi, vì chưa học cách sống "bản ngã mà vô ngã, vô ngã mà bản ngã". Như bài Phật bao chúng sanh nói, bản chất là Phật mà không phát huy được, việc chính vẫn là phá tâm sở hữu ngay nơi đời.
• Quán chiếu: Mình khép lại phần này bằng một câu tự hỏi: hôm nay, ở chỗ nào cụ thể trong đời sống, mình có thể sống "bản ngã mà vô ngã" thêm một chút?
• Nguồn: Chúng Sanh Thấy Vô Minh, Phật Thấy Vô Minh - Tất Cả Là Pháp Thân Như Lai · Phật bao chúng sanh - Chúng sanh bao Phật

117. Thầy nói "kể cả khi các con ngừng được suy nghĩ thì cái biết các con đang ngừng suy nghĩ lại chính là suy nghĩ". Câu này giúp mình nhìn lại việc ngồi thiền thế nào?

• Hướng dẫn: Thầy dẫn lời "Ý dẫn đầu tất cả các pháp": ý niệm tạo ra vũ trụ, còn tâm hồn, tánh biết tạo ra ý niệm, và mình đang liên tục suy nghĩ. Nhiều người ngồi thiền lấy "không còn ý nghĩ" làm đích và tưởng mình đã ra ngoài ý niệm; nhưng cái biết "tôi đang không nghĩ" vẫn là một ý niệm. Như vậy không có chỗ nào đứng ngoài ý niệm để trốn vào. Nhận ra điều đó, người học không còn tự hào vì lúc yên, cũng không tự trách vì lúc loạn, mà thấy được mối liên quan không tách rời giữa tâm hồn, ý niệm, thân xác và vũ trụ.
• Quán chiếu: Lần ngồi thiền tới, khi thấy "a, mình đang yên", hãy nhận ra: đây cũng là một ý nghĩ. Rồi tiếp tục ngồi.
• Nguồn: Chúng Sanh Thấy Vô Minh, Phật Thấy Vô Minh - Tất Cả Là Pháp Thân Như Lai

118. Thầy nói "trên đời này không có gì mà không phải là Phật. Tất cả chính là Pháp thân Như Lai bao trùm". Thầy lập luận thế nào, và vì sao điều đó chưa có nghĩa là mình đã sống như Phật?

• Hướng dẫn: Thầy chỉ ra một vòng tuần hoàn: tâm hồn, tánh biết là Sắc tức thị Không, sinh ra ý niệm cũng là Sắc tức thị Không; ý niệm sinh ra vũ trụ, thể xác, vũ trụ lại mang đến sự sống cho tâm hồn, tất cả đều là Sắc tức thị Không; cả một thể tánh ấy, đâu đâu cũng là Phật tánh, nên gọi là Như Lai Tạng. Nhưng Thầy cũng nói chúng sanh bị vô minh che lấp nên không nhận ra điều ấy, vì thế mới có tám vạn bốn ngàn pháp môn phương tiện để phá vô minh. Biết "tất cả là Phật" là tri kiến; sống được như vậy thì phải đi qua pháp môn, qua luyện tập. Vì thế lời dạy này mời mình kính trọng mọi thứ, chứ không cho phép mình bỏ việc tu.
• Quán chiếu: Hôm nay thử nhìn một người mình khó chịu và nhắc thầm: "đây cũng là Pháp thân Như Lai". Điều gì trong mình phản đối câu ấy?
• Nguồn: Chúng Sanh Thấy Vô Minh, Phật Thấy Vô Minh - Tất Cả Là Pháp Thân Như Lai

119. Thầy kết bài: chúng sanh "nhận không nổi" mình là Phật vì chưa học cách sống "bản ngã mà vô ngã, vô ngã mà bản ngã". Trong một ngày bình thường, sống như vậy trông ra sao?

• Hướng dẫn: "Bản ngã mà vô ngã" là vẫn có thân này, tên này, cá tính này, việc này, vẫn sống đầy đủ vai trò của mình, nhưng không nhốt mình vào đó như toàn bộ con người mình. "Vô ngã mà bản ngã" là thấy mình là cả thể tánh Sắc tức thị Không, nhưng không vì thế mà bỏ thân, bỏ vai trò, bỏ trách nhiệm hay coi thường đời sống cụ thể. Thầy nói Phật không đắm nhiễm cực đoan vào thể xác, tâm hồn hay vũ trụ; hai vế này chính là giữ mình không rơi vào cực nào. Nó phải được học và tập qua đời sống hằng ngày, không thể chỉ nhận bằng lời.
• Quán chiếu: Hôm nay, trong một vai trò cụ thể (cha mẹ, con, nhân viên), mình có làm tròn việc mà không bám vào danh phận ấy được không?
• Nguồn: Chúng Sanh Thấy Vô Minh, Phật Thấy Vô Minh - Tất Cả Là Pháp Thân Như Lai